hits

Lagnadstungt val i Frankrike

kommentarer
Marine Le Pen, presidentkandidat for Front National. Foto: Robert Pratta/Reuters

«Nei, det er ikkje slik at franskmenn går omkring i djup angst for kva som skal skje, sjølv om landet tydelegvis er blitt eit hovudmål i utviklinga av jihad mot Vesten. Og sjølv om Marine Le Pen fekk kasta ut faren Jean-Marie Le Pen, og såleis fekk «avdiabolisert» Front National, så kjem ho ikke til å vinne valet i Frankrike - denne gong.»

Det skriv professor Bjørn Kvalsvik Nicolaysen i denne bloggen. Han er ein av innleiarane på Nettavisens konferanse Islam.Innvandring.Ytringsklima onsdag 15. februar.


Nei, denne artikkelen skal ikkje handle om Marine Le Pen og den faren Front National utgjer for europeisk demokrati. Det er ingen grunn til å tru at ho vil verte president i Frankrike - i denne omgangen. For å seie det enkelt: For å verte president, trengst det 18 millionar røyster. Etter meiningsmålingane har Marine Le Pen truleg maksimalt 11-12 millionar røyster i ryggen.

Av Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

Javel, så kjem ho nok til å verte ein av dei to som går vidare i april til andre valomgangen i mai. Men den kjem ho ikkje sigrande ut av, same kva - då må det skje ei katastrofe med motkandidaten. Truleg vil då motkandidaten stikke av med 22-24 millionar røyster.

Difor meiner eg det er litt trist at ein her heime ikkje er meir oppteken av kva det er for politiske spørsmål som står på spel i denne franske valkampen. Her har det dukka opp heilt nye, for dei fleste av oss her heime nokså ukjende namn, og difor får vi inntrykk av at det stort sett handlar om personar og personleg karisma. Vel, i viss monn er det så: Veljarane er leie og keie av dei gamle politikarane, dei ynskjer seg nye løysingar og ikkje oppatt folk som gjev løfte som dei veit vert brotne. Samstundes er der gode grunnar til at mange valløfte vil måtte verte brotne, anten kandidaten er sosialistisk eller konservativ, for den økonomiske tilstanden for staten Frankrike nærmar seg, anten ein vil eller ei, det prekære. 


Velnok er arbeidsløysa på veg nedover, så ein kan seie at den sosialistiske regjeringa som går av i år, faktisk har utretta noko ? det er mogleg dei vert sitjande med 1% mindre arbeidsløyse enn for halvtanna år sidan eller så, altså at talet på arbeidsledige held seg på 9,5% som no synest vere talet i fastlands-Frankrike. Det er fortrøystningsfullt for mange, men her er mange usikre faktorar, likevel er det då slik at måten ein vil handtere arbeidsløyse, kompetanseheving/utdanning og statlege utgifter på, faktisk vert diskutert svært seriøst. 


Så er spørsmålet: Kva ser dei aktuelle kandidatane som dei beste løysingane? Vel, ein kan seie at der er to problem, sett frå utlandet: For det fyrste er det ein del ynskjetenking mellom alle kandidatar om korleis dei kan få ned utgifter og auke inntekter for staten. Stort sett vil alle, Le Pen irekna, bruke meir pengar som Staten ikkje har. François Fillon utgjer likevel eit unnatak, med di han sterkt vil barbere utgiftssida i staten så vel som i det private næringslivet - men der eindel tiltak ikkje utan vidare vil vere utan kostnader av ulike slag å gjennomføre. Difor må ein sjå på diskusjonen om immigrasjon og islamisme og terror som berre ein underordna del av dei franske debattane. Nei, det er ikkje slik at franskmenn går omkring i djup angst for kva som skal skje heretter, sjølv om folket er djupt rysta over det som har hendt, altså at landet tydelegvis er blitt eit hovudmål, eller jamvel ein transit-stasjon, i utviklinga av jihad mot Vesten. 

A French soldier patrols in the courtyard of the Louvre museum in Paris, Saturday, Feb. 4, 2017. The Louvre in Paris reopened to the public Saturday morning, less than 24-hours after a machete-wielding assailant shouting
Ein fransk soldat patruljerer utanfor Louvre-museet i Paris dagen etter ein mann gjekk til åtak med machete. Foto: Kamil Zihnioglu/AP

Nokre franske politikarar fylgjer ein god del franske forskarar i å meine at svaret på utfordringa ligg i ein heilt ny politikk for det sosiale, irekna også ny utdanningspolitikk og ny forståing av medverknad - det ein meir og meir reknar som «retorisk medborgarskap» kringom i EU, og der dette handlar om noko som for den franske staten er temmeleg ukjend territorium: Å be brukarane av tenestene med inn på samråd og rådslag, og sørge for å få tilslutnad for tiltak som skal gjerast, på førehand. I motsetnad til kva som er det vanlege i fransk politikk; at makthavarane set i gang med det dei meiner er best, utan eigentleg å involvere dei det går ut over. Det siste har medført både utmelding av det politiske og sosiale livet, og jamt større og villare protestar over heile landet, med dei svært mange oppreistene og valdsepisodane i fjor som eit førebels topp-punkt sidan ungdomsopptøyene i 2005. 

LES PROGRAMMET FOR KONFERANSEN HER

Difor er dette valet eit lagnadsval. Difor er det viktig å prøve å forstå korleis motsetningane ser ut i fransk politikk, og kva diskusjonen om dei kan få å seie frametter. Svært mykje i fransk statleg organisering og offentleg liv er ganske forskjellig frå våre ordningar, likevel har vi nokre felles tradisjonar, så som kulturpolitikk og også menneskerettstenking. Eg veit at denne teksten er noko lang. Likevel har eg ikkje prøvd å forklåre alle slag særmerke, så difor bed eg om orsaking der ikkje alle detaljar er klårlagde, det er av di det vil krevje ein heil del å forklåre skilnadene, så somtid glir eg litt (for) raskt over dei. 

Sosialistdilemmaet

«Ils se multiplient comme des petits pains», sa franskmennene om det store talet på sosialistar som gjerne ville stille som presidentkandidatar, anten dei hadde nokon sjanse til å vinne eller ei. Uttrykkjet er nærpå uomsetjeleg; ein får sjå for seg kurvar i bakeriet full av rundstykke eller avlange småbrød som det kan lagast sandwichar av, men som det også finst mange ulike variantar av, så skjønar ein kva for eit inntrykk mengda av sosialistkandidatar gav. I fyrste valomgangen stilte sju kandidatar, det vart verande to igjen, og søndag 29.01., fekk ein i Partie Socialiste (PS) endeleg klårleik Benoît Hamon slo ut Manuel Valls, statsminister til fornyleg, med 58.85% av røystene i andre runde av nominasjonsvalet. 


Eller gjorde ein eigentleg det? Sosialistpartiet har slett ikkje falle til ro. Finansminister Michel Sapin åtvara såleis dagen etter at Hamon var vald til presidentkandidat, at Hamon no må ta medansvaret for det som har vore sosialistregjeringa sin politikk siste femårsperioden, og ikkje berre halde fram med kritikk av det som er gjort. Turar han fram slik, så vil han splitte, og ikkje samle, og det PS har bruk for no, er samling, ikkje splitting. Då må ikkje Hamon stå fram som eit symbol på ein mislukka politikk, for då kan han vere sikker på å tape. 

Ein mann protesterer mot ei fransk arbeidsreform med fakkel og blomar. Foto: Jean-philippe Ksiazek7AFP


Tilsvarande har helseminister Marisol Touraine sagt, morgonen tysdag 31. januar, at dersom no sosialistane maktar å samle seg til felles innsats, så treng det ikkje vere sjølvsagt at høgresida skal sigre til våren. Hamon har no ansvaret for å gjere det arbeidet, og alle dei som reknar seg som progressive i PS. Det inkluderer ein god slump, frå Lille-ordførar Martine Aubry, langt på veg ein gammaldags «kraftsosialist», med ein retorikk som er retta mot den gamle arbeiderklassen,  og til grupper som ligg nær ytre venstre, og som no kanskje kan bringast attende i folden i staden for å røyste på Venstrefrontens Jean-Luc Mélenchon eller anarkistane. Nokre, som Touraine, vonar at Hamon er mann for å samle heile venstresida igjen, ikkje berre PS, men fleire småparti og ikkje minst få med det SV-aktige Front de Gauche. 


Problemet er at andre i PS meiner det stikk motsette. Fleire parlamentsmedlemer, såleis dei nokså sentrale Christophe Caresche og Gilles Savary (sentrale fordi dei er sterke talspersonar for ei gruppe som kallar seg Pôle de réformateurs innafor PS), nektar no å gå ut med støtte til Hamon: «vilkåra er ikkje til stades», meiner dei, og sterkare: «framtida ligg ikkje i denne tilfeldige eventyrferda som den radikaliserte venstresida i partiet vil ha oss med på». Som ein skjønar, er dette reformistar som gjerne vil reformere PS andre vegen enn Hamon; dei vil ha strengare arbeidslover, opprydding i villnisset av støtteordningar innafor velferdsstatens rammer, ein ny bustadpolitikk osb. 


Det er mogleg desse fylgjer etter eindel andre «moderate» eller «høgre-sosialdemokratar» i PS, såleis har desse parlamentsmedlemene forkynt at dei deserterer og støttar sosialliberalaren Emmanuel Macron: Alain Calmette (representant frå Cantal), Jean-Louis Gagnare (Loire 2e), René Dosière (Aisne) og Marc Goua (Maine-et-Loire). Gagnare uttrykkjer nok det desse og andre opplever, når han på heimesida si seier at det er hans faste overtyding at no kan berre Emmanuel Macron ha sjanse til å bryte opp duellen mellom Republikanarpartiets François Fillon og Nasjonalfrontens (FN) Mariane Le Pen. 


Så, det er alt klårt at Benoît Hamon splittar meir enn han samlar - men det gjeld dei røynde kader i Sosialistpartiet. Derimot samlar han større tal yngre veljarar, eg kjenner fleire som fortel at medan dei sjølve røysta Valls, har borna deira røysta Hamon. Hamon er i rikspolitisk samanheng av ein yngre garde, f. 1967, han er fødd i Saint-Renan, ytst ute i Bretagne (i Finistère, eit namn som tilsvarar «Verdens ende»), i åra 1976-1980 gjekk han på skule i Senegal, då foreldra arbeidde der. Sidan studerte han historie på Bretagne-universitetet. Han har vore talsmann for PS, og han har representert Aust-Frankrike i Europaparlamentet og vore statssekretær i fleire departement, men gjekk av etter eit halvt år som utdanningsminister i 2014 (april-august) av di han meinte president Hollande på den tida sa farvel til den eigentlege sosialismen. 


Breidda i bakgrunn og erfaringar er det ikkje så mykje å seie på, og Hamon har nok på mange måtar tettare kontakt med fleire sjikt av det franske samfunnet enn ein vanlegvis ser av ein rikspolitikar. Retorikken hans er deretter. Profilen som sosialistkandidat er det derimot mange som støyter seg på. Han vil ha innført borgarlønn, einstad mellom 750 til 1200 euro, kan hende behovsprøvd, noko som vil koste minimum 300 milliardar euro. Det er ca 13% av BNP, det, og sidan statsgjelda no er på kring 96% av BNP, vil det føre utanlandsgjelda så høgt at EU vil måtte reagere. Ja, for i posisjon har altså PS, stikk i strid med Hollande-løfta frå valkampen i 2012 om å få statsgjelda ned under 85%, berre halde på tradisjonen frå 1980-talet med å auke låneopptaket. Trass i at mange økonomar meiner at den relative forbetringa i produksjon og inntening burde tilsagt meir investeringar av overskot, og mindre låneopptak. 

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen


I så fall måtte ein ha kutta monaleg i mange tenester. Hamon vil truleg ikkje, om han vert vald, ha nokon sjanse til å få med seg Assemblée Nationale på slike veldige økonomiske utteljingar som ei borgarløn vil medføre - all den tid ein ikkje lenger veit koss ein skal ha råd til sjukelønsordningane, men også dei enorme utgiftene til medisin (staten betalar det aller meste, og resten blir dekka av «les mutualités», forsikringsordningar for fagforeiningane i ulike grupper, dermed er folk tilvande eit stort forbruk og lækjarane skriv ut resepter på mangt mange er samde om er unaudsynleg). Å snakke om pensjonar er vanskeleg, men når ein lærar kan gå av ved 45-års-alderen om ho har fått fem born til dess - reglar frå ei tid årle i old etter krigen, då det var naudsynt å få opp folketalet - og ganske mange offentlege yrkesgrupper og andre pensjonerer seg i femtiårsalderen, då er desse ordningane tunge å bere. 


I privat verksemd er normal alder for å pensjonere seg, 60 år - men i ein del høve kan ein også der forlate yrkeslivet tidlegare, då som oftast, likevel, med redusert pensjon. Eitt problem for seg er at sjølv om der er tre hovudområde, for private, offentleg tilsette og kunstnarar, handverkarar og «frie yrke» + landbruket, så er der så uoversiktleg mange ulike pensjonsordningar, over 600 grunnpensjonsordningar, og så over 6000 særavtalemulegheiter. For offentleg tilsette er det ulike regime for dei som høyrer heime i helsevesenet og i nasjonale oppgåver, medan det for «fonctionnaires» ikkje er same ordninga, dei får - liksom private - pensjonen av arbeidsgjevarane sine (såleis skuleeigarar for lærarar), og heller ikkje for dei som er tilsette ved jernbanen eller andre store verksemder, som har ei særeiga ordning. Dette gjev, forutan eit stort byråkrati, store vanskar med å kalkulere framtidige utgifter, og set skilje mellom grupperingane. 


Det vil også seie at det er store kostnader både i offentleg lokal og regional verksemd og i privat verksemd med pensjonane, og sjølvsagt, liksom andre stader, vert dei tyngre og tyngre å bere for dei ansvarshavande ettersom folk lever lengre. Dette problemet vil ikkje Hamon ta i. Heller ikkje førtidspensjonering og trygdeordningar som også i Frankrike blir brukte for å brødfø folk som mister arbeidet sitt. For å gjere tiltak mot den delen av arbeidsløysa som kjem av at folk vert overflødige, vil Hamon innføre ein «robot-skatt», ein skatt på automatiserte verksemder; han vil kort og godt bremse effektiviseringa, også ut frå eit resonnement om at auka produktivitet er skadeleg for planeten. I same ande vil han gjere svære investeringar i fornybar energi, slik at det i 2025 skal vere 50% av energiforbruket i Frankrike som er fornybart. Kostnadene for slike investeringar over dei neste åtte år er, naturleg nok, ikkje mogleg å kalkulere eingong. 

Protestar framfor ein TV-sendt presidentdebatt tidlegare i år. Foto: Eric Feferberg/AFP

«Den gjenoppstandne» konservative

At Hamon så vil legalisere eutanasi og cannabis, er kan hende ikkje så sjokkerande for mange på venstresida, men det kan nok vere skremmeleg for ein del av dei konservative, Fillon-tilhengjarane såleis, ikkje minst dei mest katolske. Så, dersom François Fillon no ramlar ut av løpet, vil nok mange konservative republikanarveljarar ha vondt for å røyste på Hamon - og altså fylgje den parolen som har vore fylgd i kvart presidentval sidan 2002, då Jean-Marie Le Pen, det faderlege opphavet til Marine Le Pen, vart motkandidaten til Jacques Chirac. Då heldt sosialistane seg for nasen og røysta Chirac, sidan dei hadde mista sin kandidat Lionel Jospin, og det same gjorde dei i 2007 for Nicolas Sarkozy, medan dei konservative gjorde det for Hollande i 2012. 


Fillon var den som dei fleste konservative kunne tru skulle ha framgang, ikkje minst sidan han på mange måtar trøysta veljargrupper som har falle frå Republikanarane (tidlegare UMP, Union pour un Mouvement Populaire) siste åra. Han er nokså ortodoks katolikk - nokså uvanleg for ein fransk minister -, han har markert skepsis til både abortlov og lova om likekjønna ekteskap, men har lova å ikkje gjere noko med dei lovene, likevel vil han ikkje ha adopsjon for likekjønna par, osb. Han har tala mykje om familieverdiar, og han vil styrke familien i sosialpolitikken. Til saman har Fillon ein profil overfor det katolske som gjer at mange meiner han svik den 112 år gamle laïcité-(sekularisme-)politikken, noko somme ser som velkome, men langt fleire som eit potensielt alvorleg problem når ein vil ordne opp i alle dei nye problema ortodoksien i dei monoteistiske religionane produserer (jf elles https://broenxyz.com/2016/08/25/sekulaerstaten-frankrike/).

Det store vass-skiljet mellom tilhengjarar og motstandarar av Fillon, er kva han har lova å gjere med statsadministrasjonen og arbeidslovgjevinga. Han vil fjerne 500 000 - ein halv million - stillingar i statleg verksemd, «fonctionnaires». Han har jo rett i at staten har vokse til dels ukontrollert dei siste 20 åra, frå 1996 til 2016 er talet på «funksjonærar» (folk som er tilsette i statlege funksjonar) auka med nærare ein million (frå om lag 4,5 millionar til om lag 5,5 millionar). Det har med mange faktorar å gjere; såleis at EUs kontrollregime er strengt, at sosialstaten har vokst med mengda av arbeidslause og eldre, at ein har prøvd å styrkje skulen med fleire stillingar, og mangt anna. Problemet er, og det meiner også republikanaren Alain Juppé og fleire andre der i partiet, at skal ein redusere talet på personale i staten så drastisk, så må det fyrst og fremst gå ut over skulen, helsestellet og sosialomsorga, men endå vil det ikkje vere nok, så det kan jamvel råke effektiviteten i skatteinndrivinga, rettsstellet og anna. Men dét er no éin ting; Fillon vil også gå laus på dei såkalla privelega til statstilsette, som det er ein del av alt etter sektor, ikkje minst når det gjeld pensjonsordningar. Alle særordningar for statstilsette skal kort og godt opphøyre. Dette er sjølvsagt populært hjå alle dei som i alle år har sett skeivt til forskjellsbehandlinga, som jo også skriv seg frå ei tid då det var naudsynt å lokke med føremoner for å raskt byggje opp ein statsadministrasjon som skulle kunne svare på nye behov i etterkrigstida. 

French presidential election candidate for the right-wing Les Republicains (LR) party, Francois Fillon, attends a meeting with municipal police officers and mayors at the urban surveillance center in Athis-Mons, south of Paris, Wednesday, Feb. 8, 2017. Fillon is trying to save his presidential bid as prosecutors investigate the political jobs he gave to his wife, son and daughter. (Thomas Samson/Pool Photo via AP)
Republikanarpartiets presidentkandidat François Fillon. Foto: Thomas Samson/AP

Det kan vere verdt å gå litt inn i programmet til Fillon, for her ligg dei store stridsspørsmåla i fransk politikk. Han vil fylgje opp det omfattande lærlingeprogrammet sosialistregjeringa stabla på beina, for det har synt seg vanskeleg å få næringslivsverksemder til å ta seg av internutdanninga av lærlingar som knapt har ordentleg skulegang attom seg. Men for slike vil då Fillon fjerne «diplom-kulten», han vil altså ha mindre teoretisering og eksamenar, og meir direktestøtte til opplæring i verksemdene - mot at sosialstøtta til lærlingar vert teken bort. Han vil ta oppatt tanken frå PS-statsminister Manuel Valls (som altså no fall ut av løpet mot Elyséepalasset) om å forenkle oppseiingsprosedyrene der det må nedbemannast av økonomiske årsaker (no er det lett å få til rettssaker og såleis ope for store kompensasjonar), han vil setje maksimumsgrense på arbeidstid tillitsvalde kan få til å utøve sin representasjon i fagforeiningane til 50%;  han vil fjerne «kjerneverdiar» som tilseier at visse tal på tilsette skal ha så og så mange representantar i verksemdsleiinga. Dette for at det ikkje skal vere mogleg å låse diskusjonane om kva som skal skje med stillingar, stillingskategoriar og løn. Problemet er at dermed bryt han ein av dei eldste tradisjonane for arbeidstakarmedverknad i Europa. 

Arbeidspolitikk

Fillon har elles gjort seg upopulær hjå arbeidstakarar kringom ved at han vil ha slutt på 35-timars-veka og innføre forhandlingar overalt om auke av arbeidstida inntil 48 timar i veka, og det utan overtidsbetaling; han vil ha vekk ein feriedag; han vil bruke meir aktivt dei 300 000 ledige stillingane som finst i dag til å hente inn arbeidsledige ? med andre ord setje krav til dei arbeidsledige om å ta stillingar som dei er i stand til å ta, eller miste stønad, og han vil setje tak på arbeidsløysetrygda på 75% av lønna slik at arbeidsledige skal kjenne seg motiverte til å kome i jobb igjen. 


Denne arbeidspolitikken er til forveksling lik den sosialisten Manuel Valls lanserte vinteren/våren 2015-2016, og som gav desse voldsomme demonstrasjonane over heile landet, med rørsla «Nuit Debout» (Våkenatt) i sentrum. Til sist, uti juni, var det bilbrenningar og ruteknusing og vold mot politiet og kva elles, i godt over 40 franske byar. Mange reknar med at denne reaksjonen var viktigaste grunnen til at Valls vart feid ut av dei sosialistiske veljarane under primærvalet som var nyss. Likevel kan ein seie her er litt «hummer og kanari» frå Fillon; han rettar skytset mot fagforeiningsrepresentasjonen, som alt er noko svekka med dei nye reglane som kom i fjor (såleis ved at småe foreiningar som gjerne kan finne på å samarbeide med arbeidsgjevar, får større vekting om konflikt oppstår). Mellom anna dette vil nok halde ein heil del fagforeiningsfolk frå å vilje halde seg for nasen nok eingong og røyste på ein konservativ kandidat. På den andre sida vil andre, både arbeidarar og statlege funksjonærar og dei i «dei liberale yrka» synest dette er greitt, og så har då også Fillon gått inn for at sjølvstendige næringsdrivande og frie yrke skal auke til det doble. 


Med omsyn til helsepolitikken, vil Fillon fjerne ordninga med at «tredjepart», det vil seie «les mutualités» betalar for slikt som den statlege ordninga ikkje dekkjer heilt eller delvis, det gjeld medisin, behandling og utstyr (tannlækjarutgifter, tannproteser, briller og visse behandlingsformer som akupunktur og fysioterapi vert t.d. delvis dekka av slike fagforeinings-forsikringar dersom lækjarane innstiller på det). Her har nok Fillon rett i grunngjevinga si, nemleg at ordningane har fått folk til å tru at all medisin og det meste anna behandling skal vere gratis, og dermed legg eit sterkt press på lækjarane til å forskrive medisin sjølve og å tilrå den og den behandlingsmåten som altså kan dekkjast heilt eller delvis frå «tredjepart». I 2012 var utgiftene til medikamentrefusjon i Frankrike 22,66 milliardar euro, men ein har liksom i Noreg gått inn for å erstatte originalmedikament med generiske medisinar, og har slik spart ein god del pengar, kring 830 millionar euro i 2012, og attåt noko strammare styring med forskriving av alt frå antibiotika og til unaudsynlege medisinar for småplager, har utgiftene gått ned med om lag 1% i året. Like fullt er desse utgiftene høge, samanlikna med andre land, og Fillon vil gjerne få bort alt det som ikkje er kontrollert direkte gjennom helsevesenet, men gjennom desse fagforeiningsordningane, innan 2022. 

For menigmann og - kvinne er dette djupt symbolske storleikar, noko som ikkje berre handlar om ei kjensle av rettar, men som også, for kvar 50-centime og kvar einaste euro, gjev ei kjensle av å kunne gå til rette med staten og få sitt igjen. Eg har sjølv vore der, då eg brått fekk trong for medisinsk hjelp i Frankrike, at eg overraska vart glad over dei mange småutgiftene som etter kvart vart refunderte. Problemet er berre at Fillon nok har rett i at akkurat denne kjensla over å ta igjen overfor staten, driv medisinbruken opp og legg press på systemet, og ikkje alt folk på denne måten får dekka inn, er sunt for dei.
Når så Fillon gjer seg til den reinaste Bent Høie og vil leggje ned ei mengde sjukehus og samstundes rasjonalisere helsestellet i retning av sentralsjukehus og spesialiseringar, samstundes som ei sentral styring skal styrkast, så skal dette også medføre at ein kan redusere støtta til helseutgifter. Såleis skal støtta til medisinsk hjelp for utlendingar utan ordinær residensrett fjernast ? i 2015 var det ei utgift på 831 millionar euro. Dette er også ei symbolsk sak, med di det handlar om dei humanitære tilhøva for utlendingar som mellom anna ventar på å få avgjort asylsøknader, men det er ingen som vil halde på ordninga slik ho er; både Hamon og Macron ser ut til å vilje ha reformer. Ein skal også vere klar over at Frankrike har eit svært strengt asylregime; her er låge satsar for dagpengar og ingen hjelp til husvære, i motsetnad til dei temmeleg liberale ordningane i England, noko som då også er grunnen til at mange migrantar og asylantar som endar opp i Frankrike får det for seg at dei må kome seg til Storbritannia. 

Politiet prøver å stoppe protestar i Paris i september 2016. Foto: Thomas Samson/AFP


Frankrike har ein relativt streng innvandringspolitikk, sjølv om visse nordmenn trur at alle med ikkje-kvit hudfarge er innvandrarar, så har dei kome sidan 1700-talet eller vore franske sidan fødselen, som oftast, sidan dei er fødde i franske koloniar, er etterkomarar av desse, eller er frå oversjøiske franske fylke. Likevel er det så at mange, især dei med bakgrunn frå Algerie, men også mange andre, jamvel deklasserte mellomklassefolk som før levde eit nokså trygt liv, er hamna i det som på fransk gjerne vert omtala som «la précarité»: ein tilstand av naud. INSEE, som stort sett tilsvarar vårt SSB, rekna i 2014 med at det var minimum 5 millionar franskmenn, men truleg så mange som 8,8 millionar, som levde under fattigdomsgrensa. Om dette talet er det diskusjon, nokre vil meine at ein er for romsleg med å rekne fattigdom; skal dei som bur med offentleg bustøtte i HLM-bustader (kommunale bustader, for å omsetje omtrentleg til norsk kva det handlar om), har fjernsyn heime og sosialstønad på lågaste nivå, reknast som fattige? Sjølv om ein protesterer på definisjonar som gjer at det skal reknast så mange som mest ni millionar fattige i denne nasjonen på 65,5 millionar menneske, så er det likevel slik at om ein reknar ein euro per dag per person som minste eksistensgrunnlaget, kjem ein til over 5 millionar menneske som ikkje har meir enn det. Dette er då også grunnlaget for diskusjonane om sosialutgifter, om borgarløn og om kva ein skal gjere med den forfalne bygningsmassen mange av desse fattige lever i, noko Fillon ikkje har løysingar på. Til gjengjeld vil Fillon innføre ei kontantstøtte til alle familiar på 3000 euro.

Aukande fattigdom og sosiale skilnader

Som mange ofte har peika på, så er fattigdomen og det sosiale utanforskapet i familiar der forsørgarane ikkje lenger har noko feste i arbeidslivet, ei sentral årsak til at born fell ut or skulen, ofte i tidleg alder, før ein har avslutta det vi kallar ungdomsskule-nivået. Her er ikkje midlar til aktivitetar utanfor skulen, såleis dei mange ekskursjonane, her er vanskar for foreldra med å betale for kantinematen, for klede og no for tida også for elektronisk utstyr. Og det er ikkje bøker eller dataspel med danningsføremål som er fyrsteprioriteten når du lurer på om du skal kjøpe nudlar eller har råd til billigaste flesk-og-bønner-hermetikken. Så, Fillon ser for seg ein skulereform. Sjølvsagt, slik det er vorte vanleg i vestlege samfunn å drive ideologisering på ryggen av skuleborna og lærarane deira. 

Ein heimlaus mann sit på fortauet i Lyon. Foto: Philippe Desmazes/AFP


Likevel, det er eit faktum at trass i alle OECD-tiltak Frankrike er med i, og trass i at analfabetismen er driven tilbake i store delar av verda i vår tid, så er den voksande i Frankrike. Smått i senn og især siste par tiåra, vert det fleire og fleire born som ikkje kan lese og skrive så dei kan klare seg i samfunnet. Og i motsetnad til tabloide oppslag i Noreg, er dette sant i Frankrike: Fransk skriftspråk er komplisert, og det er inga bøn om du ikkje rår med det, eller også, kan snakke eit fransk relativt fritt for slang og ugrammatikalske konstruksjonar. Utan kan du ikkje rekne med å få jobb nokon stad. Så, Fillon vil satse stort på dette feltet, dels inspirert av literacy-diskusjonane i OECD og meir og meir livleg kringom i Frankrike, dels kort og godt av di planane for nokoslags lærlingeintegrering i næringslivet, og å få næringslivet med på å dra lasset saman med staten for alle desse som treng praksisopplæring, er avhengig av at folk kan skrive og lese på førehand. Likså lite som i Noreg er der lenger jobbar tilgjengelege der det ikkje er naudsynt å kunne skrive og lese. Det måtte vere gatefeiar, som Frankrike enno har ein del av, men også dei får instruksar og må signere rapportar.


Satsinga går ut på å starte skulen i 5-årsalderen, mot 6 år no, og sikre at ¾ av tida vert brukt til leseopplæring og lesetrening. Lekser skal gjeninnførast, ein skal sterkt utvide bruken av digitale verkty, ein skal lære meir engelsk - og så bortetter. Mange har alt peika på at lærarmangelen - ikkje minst mangelen på kvalifikasjonar til å ta seg av dei pedagogiske og sosiale utfordringane mange stader, mellom lærarar som har ei jamvel for dei fleste land og irekna Noreg ei svært gammaldags teoretisk utdanning (det er jo alltid billegast) - vil vere til hinder for desse måla Fillon har sett seg. Og at nedbemanninga i staten ikkje vil gjere saka det minste betre, tvert om. Slik sett går Fillon beint imot ein hovudtendens dei siste 20 åra om korleis ein skal styrke skulen. Han svarar på kritikken med å seie at rektorane må få større fridom til å utvise elevar som øydelegg undervisninga; det skal innskjerpast at reglane for god åtferd og høvisk framferd må gjelde, og om naudsynt må ein innføre skuleuniformer for å få slutt på krangelen om kleskode (som varer ved, trass i innskjerpinga av lover og reglar for skulen om dette, frå 2004). 


Korleis utvisinga av fleire elevar skal fangast opp av lærlingetiltak, eller korleis det ikkje skal gje utgifter for sosialvesenet, svarar Fillon ikkje på, heller ikkje kven som skal gjennomføre opplæringa i god orden, i eit land der det ikkje er heilt uvanleg at kvinnelege lærarar utan hijab får ein kniv i låret om dei går forbi rette agitatoren mellom nyfrelste småjihadistar, eller homofile får slengt syre etter seg i korridorane. Dette skjer sjølvsagt berre i særskild område, men langt mindre aggresjonar finst i svært mange byar i sosialt vanskelegstilte strok. Å feie dette av med at det er ghettoar, er freistande. Det er elles vanskeleg å svare på om der faktisk er ghettoar i Frankrike, især etter at siste regjeringa har fått rive forbrytarreiret La Castellane nord i Marseille (eit verk dei har fått for lite kredit for, og mangelen på kunnskap om dei prosessane gjer at mangslags rykte skvulpar omkring i media og ålmenta framleis, som meir er legendariske soger om gamle dagars gjengoppgjer, men som vert brukte som døme på kor vanskeleg religionstilstanden er i Frankrike). Svært mange, også på høgresida, meiner nok at Fillon har eit sterkt overforenkla syn på kva som kan gjerast i skulen, især med alle sparetiltaka. 


Når det gjeld tryggingssituasjonen, er Fillon langt meir ullen; som statsminister 2007-2012 hadde han då ansvaret for feltet, men ei lang rekkje urolegheiter og især åtak på jødar og deira institusjonar så vel som jødisk eigedom, vart ståande utan særlege tilsvar, heilt til Mohammed Merah i mars 2012 drap både franske militære og jødiske born og deira lærar. (Sjå elles http://www.aftenposten.no/kultur/Essay-Frankrike-romantiserte-islamismen-altfor-lenge--Bjorn-Kvalsvik-Nicolaysen-612452b.html). Det vart nokså klårt at her var det eit stort hol i Frankrikes tryggingsverk; fienden på innsida var ikkje tilstrekkjeleg påakta eller teken hand om, før det var gått for langt - noko ein jo har sett i åra etterpå, og som etterfylgjarane til Sarkozy og Fillon fekk å stri med. Men som tilsvar til denne situasjonen, meiner Fillon no at to prosent av BNP bør gå til forsvaret. 
Som ein vil forstå, har Fillon eit heilt system, som for ein stor del heng saman, men i visse område ikkje (især utdanningspolitikken og bustadspolitikken), der han balanserer innsparing av utgifter opp mot det han reknar som naudsynte nye satsingar. Eg har sjølvsagt ikkje nemnt alle sider ved politikken hans, men det er nokså openberrt at det er Fillons resonnement om ein meir konservativ, initiativfremjande stat (der han vil ta formuesskatten bort, såleis), som utgjer dreiepunktet i ordskiftet. Og som fylgjeleg Hamon, Macron og Le Pen har stått oppimot på ulike måtar. 

Image-samanbrotet

Fillon kom som ei stor overrasking inn i fransk politikk igjen, han vart kalla «Le Revenant», den gjenoppstandne, då han brått vart vald til republikansk presidentkandidat. I valkampen har han framstått som Monsieur Honorable, den som skulle gjeninnføre ærlegdom, sparsemd og ordentleg framferd i politikken. Berre så synd for honom - og kanskje for alle franske diskusjonar frametter ei tid ? at han så vart avslørt for å ha betalt kona Penelope over mange år store summar for arbeid ho ikkje har utført for honom i Nasjonalforsamlinga, og sluttvederlag når desse jobbane har opphøyrt, dessutan borna sine for juridisk arbeid han har påstått å vere naudsynt for arbeidet den tid han sat i Senatet, men dei var då vitterleg ikkje advokatar enno, berre studentar, og det i heilt andre felt enn dei to sakene han fekk tekne opp i Senatet, der han mest ikkje møtte. 


Desse har han bede franskmennene om orsaking for, alt medan han seier at synda hans er at han skulle vore meir open, men at dei omtala jobbane ikkje var falske, men naudsynte. Vel, så kom det fram at han utan klår grunn har fått pengar av det hemmelege fondet til Republikanarane, som elles kan vere oppbygd under Sarkozy på ulovleg bruk av offentlege midlar som ut frå feilaktige opplysningar var løyvde til førre presidentvalkampen? Kan hende går det verst med den undersøkinga som no også vert sett i verk omkring konsulentfirmaet hans, 2F Conseil, der det har vore samrøre mellom firma som kan ha påverka politikken hans, politiske vener som har site i styret for firmaet, men aller mest mistenkeleg: Oppdrag for austeuropeiske og også russiske verksemder og organ. Dette er rett nok svært kompliserte tilhøve og vanskeleg for ålmenta å skjøne seg på, men det kastar skuggar over to tilhøve: Fillons venskaplege - ja, personleg venskaplege - tilhøve til Putin og ønskjet hans om å få nærare samarbeid med Russland på eine sida, og på hi sida motviljen hans mot EU og litt dølgde merknader om å fri seg frå EUs overherredøme. 

Den sosialliberale kandidaten

I så måte er den andre store overraskinga i denne valkampen, Emmanuel Macron, derimot klinkande klår: Ein må halde fast på tilknytninga til EU og utvikle den, og elles er han klårare enn Fillon på kva som skal vernast om av synet på fransk nasjonalitet, der han held fast på den tradisjonelle republikanske «ius soli», altså tanken om at fransk nasjonalitet kan veljast ut frå visse vilkår og tilknytning til franske legale prinsipp. På alle andre område er han ikkje særs klår; rett nok stig han jamt og samt på meiningsmålingane, men ingen er heilt trygge på kva han faktisk ønskjer å gjennomføre av politikk. Det skal fyrst kunngjerast 3. mars. 


Mange meiner såleis at den tidlegare finansministeren Macron, som hadde medansvar for arbeidslivspolitikken til Valls, no prøver å profittere på ein ?lunken? politikk. Slik kan han framstå som den moderate overfor arbeidslovene medan han var i regjering; ein fekk ikkje utvida arbeidstida frå 35 timar, utanom at ein kan framforhandle 39 timar i veka mot vanleg betaling, men ikkje overtid. Mange andre føreslegne tiltak gjekk ikkje igjennom. No seier Macron at han kan tenkje seg å mjuke opp 35-timars-regelen for dei yngre, medan dei eldre må kunne gå ned i 30-32 timar. Dette vil i praksis seie at kabalen må leggjast på nytt i heilt nye forhandlingar om arbeidstid. 


Med omsyn til skulen, vil Macron fjerne fellesregimet og innføre større autonomi, noko mange meiner vil medføre store skilnader, og slett ikkje svarar på dei store utfordringane skulen står overfor, med fråfall, mangel på evne til å leve opp til OECDs krav om kompetanseauke i grunnleggjande ferdigheiter. Men førestellinga om «valfridom» er dermed sett ut til allmenn debatt, og det får mange til å tenkje at ein i alle høve regionalt kan få større mynde til å skape ein meir adekvat skulepolitikk. Macron vil konsentrere framtidige innsatsar innafor «prioriterte» område, det vil seie at ein må gjere særskilt innsats i område der dei sosiale problema er store. Han vil ta ibruk den forskinga som finst på området, noko som har vore mangelvare i mangt av det som har hendt omkring skulen i fransk politikk. Elles vil han reformere vidaregåandeutdanninga, så den vert meir uavhengig av tradisjonelle harde teoretiske prøver, men få meir samordna nasjonale prøver og avgangsprøver, og færre av dei, tilliks med andre OECD-land. Elles vil Macron, for å kompensere for det som manglar og vil måtte mangle av felleskapskjensle eller deltakarforståing i skulen, gje dei unge under 18 eit offentleg «kulturpass», med tilgang til kulturopplevingar - dette tenkjer han som ei samfinansiering mellom staten og IT-verksemdene, utan at det er klart om industrien vil vere med på dette løftet. 


For tryggingspolitikken seier Macron at han vil opprette 10 000 statlege politistillingar innan dei første tre åra av den femårige presidentperioden er gått. Dette skal vere med på å «gjeninnsetje den statlege autoriteten». Det kan nok vere trong for noko slikt, for den sosiale uroa har ikkje minka omkring ? overvakingspolitiet har hatt si fulle hyre med å avverge «copy cats» av alle slag, især mellom ungdommar, i planlegginga av småaksjonar på eiga hand for å fylgje opp dei mange terroråtaka Frankrike har opplevd. 


Det store problemet i så måte er at absolutt ingen av dei nemnde kandidatane har prøvd å lage nokon sosialpolitikk som kunne demme opp for det rekrutteringsarbeidet wahhabittiske imamar og koranskulelærarar driv, saman med andre grupper av jihadistiske agitatorar, kringom i defavoriserte strok, og til dels også i bydelar med heilt alminneleg mellomklasse, der det likevel på grunn av frykta for arbeidsløyse, deklassering og ei vanskeleg framtid fleire stader er relativ stor rekruttering av konvertittar til ein islam(isme) mange ungdomar korkje forstår eller meiner dei treng forstå -  dei melder seg inn i ein falanks av anti-fransk samfunnskritikk, der prinsippa korkje er klåre eller diskuterbare i større grad. 


Føremonen Macron har med sin lunkne middelposisjon, er at han tek seg retten til å diskutere islamismen-  i viss grad. Han gir kritikarar av venstresida rett i at sosialistane har vore feige i desse diskusjonane, og at noko av grunnen er at dei har oppfatta islamismen som ei rørsle dei kunne innlemme i eit sosialistisk elektorat, til erstatning for bortfallet av ein støttande arbeidarklasse (jamfør elles filosofen Pascal Bruckner, som nett har gjeve ut bok der han prøver å «demontere» omgrepet om ein «islamofobi»


På den andre sida føyer Macron seg likevel inn i det overordna tabuet i Frankrike mot å diskutere nokre viktige grunnar til at landet har opna seg for jihadistisk terrorisme, nemleg tilhøvet til Maghreb-regionen, og mangelen på omsorg for dei gruppene som er vortne franske, og som har bakgrunn i Algerie. Fransk utanrikspolitikk er slett ikkje noko tema i denne valkampen, med unnatak av tilhøvet til EU og i nokon monn Russland. Men alle dei vanskar som har oppstått ved at Frankrike ikkje har nokon offisiell politikk overfor Maghreb (eller Nord-Afrika) anna enn å balansere i motsetningane mellom landa der, og knapt nok erkjenner at der finst noko mange vil rekne som nykolonialisme (dei fleste av mine fransk-norske og norsk-franske vener vil verte irriterte berre ved at eg nemner det i det heile), alt dette er tabu og kan ikkje nemnast. 


Bortsett frå av Marine Le Pen og politikarane til Nasjonalfronten, Front National (FN). Der figurerer draumane om Frankrikes gamle «Syden». «Le südisme français», seier historikaren Benjamin Stora - ein av Frankrikes fremste forskarar på Algeries historie - er dyrkinga av den tida franskmenn hadde villaer med tenarskap i nordlege Afrika, der ein kunne fare og gjere kva ein ville, stort sett, og der Frankrike alltid garanterte frirom og fritaum for franskmenn (Benjamin Stora og Alexis Jenni: Les mémoires dangereuses. De l?Algérie coloniale à la France d'aujourd'hui. Dei farlege minna. Frå kolonitidas Algerie til dagens Frankrike). 

Offentlege tabu og ytringsklima

Om vi skulle omtala eit ytringsklima i Frankrike, så er dette yttergrensene eller kuldefronten i eit slikt ytringsklima. Desse grensene regulerer svært mykje av fransk politisk ordskifte, og gjer også at mangt av det som handlar om sosialpolitikk, arbeidspolitikk, bustadpolitikk og innvandringspolitikk, er avgjort av alt det som ikkje kan omtalast direkte. Her prøver Macron å vere meir eksplisitt enn det som har vore vanleg. Men av same grunn må han også bryte den uskrivne regelen både på venstre- og høgresida om å ikkje omtale FN og Le Pen. Denne taktikken har franske politikarar frå tradisjonelle parti praktisert mest sidan 1970-talet, og ingen kan påstå den har vore vellukka, men den vert likevel praktisert. No tilhøyrer Macron korkje høgre- eller venstresida, seier han, men har laga si eiga «rørsle» -  og her skal altså rørsle oppfattast bokstavleg, den heiter «En Marche!»-  «Undervegs!» og organiserer marsjar kringom i heile Frankrike. Litt etter mønster av dei vellukka aksjonane til den feministiske muslimske gruppa Ni putes, ni soumises (Korkje horer eller underordna), leia av Fadela Amara frå tidleg 2000-tal av (ho vart statssekretær for Fillon, då sosialistpartiet ikkje ville bruke henne til noko og snarare kom det hard kritikk frå venstresida om «splittingsforsøk» mellom progressive muslimar osb.). Avvisinga av høgre/venstre-aksene og tilvisinga til ein liberal posisjon som må gjenreisast i Frankrike, gjer også at Macron er plent nøydd til å ta fatt i posisjonane til FN. Det har han vunne framgang på, truleg. 


Det vert sagt at Marine Le Pen har «avdiabolisert» FN, med di ho fekk kasta ut faren, Jean-Marie Le Pen, for rasistiske og især anti-semittiske kommentarar og Holocaust-fornekting, det siste er strengt forbode i Frankrike. Dei fleste observatørar og analytikarar reknar dette tiltaket og alle erklæringar i så måte som nokså utvendige i høve til den reelle politikken. Ein såg då under regionalvala i 2015 at FN mange stader gjorde valforbund med partigrupperingar som under alle betraktningsmåtar må reknast som halvnazistiske eller i det minste sterkt rasistiske. Slike grupper er pussig nok ikkje forbodne i Frankrike, det er kva dei måtte finne på å ytre som er underlagt juridisk vurdering. I regionalvalsprosessen synte valkampen 2015 ei sterk dreiing av politisk retorikk i retning av framandfrykt og også, tonar som tidlegare aldri høyrdest i opne fora, nemleg lengten etter fransk stordomstid. Jamvel innvandrarsonen Nicolas Sarkozy la seg tett opp til denne retorikken og jamvel overbaud den, der han reiste omkring for dåverande UMP-partiet, til sterk kritikk frå Alain Juppé, borgarmeister i Bordeaux, med stor del av dei innvandrarane FN så sterkt manar til frykt mot. Eitt viktig problem med at denne retorikken fekk setje seg i 2015, er at det legitimerer kombinasjonen av visse islamske gruppers jødehets med ekstremhøgres antisemittisme - noko som då også har vore medverkande til rekruttering til FN av ein del muslimar. Er dei islamistar, dei muslimane som hamnar i FN? Det er mange usikre på, og fleire forskarar evar seg på å gå djupt inn i det mørke omlandet til Nasjonalfrontens alliansepartnarar. 


Marine Le Pens politiske univers er bygd opp kring den klassiske triaden for kva for krefter som må nedkjempast: Landet er dekadent og vert øydelagd av indre krefter; dei skuldige er kjende og er for FN ein veik stat, eit overstyrande EU og innvandrarane, især muslimane; arbeidarar og dei eigenlege franskmennene er undertrykte og må få oppreising. Og helten i denne soga er sjølvsagt det sterke mennesket som skal berge alle frå undergangen, altså Marine Le Pen, det sterke partiet FN, og dessutan sterke framtidige alliansepartnarar utanlands, den dagen Le Pen vert president, men dei er utanfor EU, liksom Frankrike då vil vere det: Vladimir Putin, for det fyrste, ei tid var Nigel Farage og Ukip svært aktuell, og i det siste Donald Trump. 


Det kan skrivast og er blitt skrive mange bøker om kvifor den lepenske framandfrykt-maninga er relativ fiktiv, og dessutan fornektar fransk historie. Talet på lovlege immigrantar er om lag 12 millionar, der 65 prosent eller så er 2. generasjons. Av alle er 45% komne frå europeiske land. 30% er frå Maghreb-området (Marokko, Algerie, Libya, Tunisia), og 25% frå andre delar av verda, og då i fyrste rekkje tidlegare franske koloniar. Mellom innvandrarar og franske med tre generasjonar bak seg i landet, reknar forskarane maksimalt fem millionar muslimar (og ikkje meir enn 6,5 millionar, som FN-politikarar seier når dei prøver vere etterrettelege, men talar gjerne om 12 millionar når dei er uetterrettelege). Forskarane reknar også med at berre halvparten av desse, altså 2,5 millionar, er praktiserande muslimar. Overvakingspolitiet reknar med at av desse igjen finst der maksimalt 4000 islamistar med legning til å vilje dyrke jihad, men så er det noko uklårt kor mange som er pietistiske jihadistar og berre vil vere reine sjølve, og kven som er viljuge til å gå til krig mot dei vantru. Den siste gruppa har nok vore i auke siste åra, ikkje minst gjennom aktiv og aggressiv rekruttering frå ulike agentgrupper eller entreprenørar (som Petter Nesser kallar dei), men også på grunn av «det mørke nettet» og anna Internett-basert rekruttering. 


Likevel er det altså ikkje noko reelt grunnlag for å frykte det som Michel Houellebecq har skrive roman om for to år sidan, Soumission (Underkasting): At den franske staten skal overtakast av muslimar og det skal veljast ein muslimsk president. Derimot er dette skremslebiletet nokså naudsynt for Le Pen og hennar folk, og ikkje knytt til nokonslags litterær satire eller fabulering i god gammal fransk litterær tradisjon. Biletet av at franskmenn vert nedrent av utlendingar, er der som ein pendant til biletet av den rotne, ubrukelege og degraderte franske staten. At Fillon no er komen ut å køyre og Monsieur Honorable er blitt Monsieur Deshonorable, passa Marine Le Pen svært godt ? især sidan ho sjølv er under etterforsking for misbruk av EU-midlar til avlønning av funksjonærar i FN, som ingenting hadde å gjere med Europaparlamentet sine funksjonar. Dessutan har ho, slik Sarkozy gjorde, fått forfalska underbilag for tildeling av valkampmidlar i 2012 og 2015, noko som også vert etterforska. Så ho kan ikkje godt bruke Fillons moralske fall til så mykje, men held seg i den saka totalt tagal og sit nokså roleg når franskmenns indignasjon over dei gamle, velkjende politikarane veks. 

Kvifor Le Pen ikkje kan vinne - denne gong

Det tener ho på. Men ho tener ikkje på at Macron ser ut til å verte hovudmotstandaren i valkampen, og kan kome til å vere motparten hennar i andre valomgang. For økonomen Macron dundrar som den einaste av kandidatane mot Le Pens syn på euroen og EU. Le Pen vil ha ein sterk, proteksjonistisk stat som kan tene på inflasjonen, ved at ein kan devaluere den franske franc?en samstundes som ein innnfører store tollsatsar mot utplassering av industrielle oppgåver i andre land (jf Trump og Mexico), og dermed vert eksportindustrien favorisert. Men Macron meiner å kunne påvise at å gå ut av euroen ville vere katastrofalt for økonomien. Le Pen vil nemleg at den franske statsbanken som sjølvstendig, skal trykke opp sjølv det som manglar for å fylle opp budsjettet, som no snart er på underskot i høve til BNP. Men dermed vil ein gjere oppatt dei feil som har vore gjort fleire gonger sidan revolusjonen, og inflasjonen vil ruinere både einskildarbeidstakarar og verksemder. Proteksjonismen vil dessutan føre til ein handelskrig som Frankrike ikkje er i stand til å tene på, med den industrielle status landet har i dag. Macron ser det snarare såleis at Le Pens EU-kritikk og euro-syn ikkje berre er forfeila, men er med på å gjere EU-partnarane skeptiske til at der er verkeleg vilje i det franske folket til å rette opp budsjetta. 


Det er mykje snakk i Noreg om den europeiske populismen, der figurerer ofte Marine Le Pen, dels som skrekkbilete, dels som lovande ryttar på populære bylgjer. Populisme er eigentleg ikkje noko fransk omgrep. «Le peuple» er uansett den suverene aktør, som regjeringa skal gå ut frå, det er den republikanske og demokratiske tradisjonen. At korrupsjonen florerer og smutthola i alle lover vert utnytta der det er mogleg, har sjølvsagt undergrave mykje av tilliten til «systemet». Så langt har FN tent jamt og samt på misnøyen med slike tilstandar, like sidan 1970-åra. At leiarane for partiet har tedd seg heilt likt med fleirtalet av politikarar, og har skaffa seg «casseroles» (føremoner) liksom andre, er så ei sak som ofte vert oversedd ? just av di det er så heilt vanleg. 
No, likevel, går det føre seg ein stor vegvalsdebatt, der også dei av oss kalla høgrepopulistane er tvungne til å gjere greie for kva det er for overordna målsettingar dei vil setje fram. Valet av Fillon frå Republikanarane, same koss det no går med kandidaturet hans og same om nokon «reservekandidat» kan hende må steppe inn, om det vert rettssaker mot honom; valet av Hamon frå PS; framkomsten av sosialliberalaren Macron - for ikkje å rekne forvirringa mellom nasjonalfrontarane sidan dei ikkje utan vidare berre kan hamre laus på «establishment» med alle desse uventa figurane på frontscenen - alt dette definerer kanskje fransk politikk på nytt. Alt dette kan også over tid frametter gje nokre andre løysingar både innanrikspolitisk og utanrikspolitisk, der ein kan vone at vokstergrunnlaget som har vore så godt lagt til rette i fleire tiår, for jihadisme på fransk jord, så vel som Frankrikes nokså odiøse aktivitetar i andre land, frå Madagaskar til Sentral-Afrika, kan endrast. Når folk har teke til å snakke ope om at javel, grunnen til at Sarkozy fekk så mange nasjonar til å bombe Libya og vere med på å drepe Gaddhafi og familien hans, det var at Sarkozy kanskje ikkje ville stå til ansvars for den ulovlege gjelda han tok opp i Libya for å ha pengar til valkampen sin i 2007, ja, då er landet kome langt i retning av å bryte dei tabu som til no har hengt tungt over både offisiell tale i ålmenta så vel som mumlande bistroytringar over vinglasa. 


Det er ein reell sjanse for at tilsaman vil dei nemnde aktørane faktisk framprovosere ein friskare vind, eit djupare andedrag, ei klårare luft, når berre valkampen er tilendeført. 

 

NB: Bloggen er oppdatert med ferske tal for Front National på meiningsmålingane.