Kvifor Frankrike?

Nettavisen beklager formateringsfeil i teksten.

Av Bjørn Kvalsvik Nicolaysen, Frankrike-kjenner, professer ved Universitetet i Stavanger, og fast spaltist i Dag og Tid

Kvifor Frankrike?

Kvifor har ikkje England og Tyskland og Italia no blitt hovudmåla for terroren? Vegen mot eit svar er komplisert og nokså lang, og eg vonar lesaren har såpass tolmod at eg får forklåre meg nokolunde fyldig, endå denne relativt lange teksten er alt for kort for at ein kan vone at samanhengane vert godt nok klårlagde.

 

Den indre fienden.

Kven erklærte president Hollande krig mot etter attentata i Paris 13. november? Og no igjen etter massemordet i Nic? Tilsynelatande IS, men finn han dei terroristane som sprenger bomber i Frankrike (og Belgia) ved å bombe Syria? Neppe. No er nok dét iferd med å skje, som mange har vore redde for: Terrorismen smittar, terrorcellene skyt sjølvgrodde polyppar, der veks fram små miljø (og ja, overvakingspolitiet har alt avslørt mange, mellom anna nettbaserte venegjengar som planlegg eigne små aksjonar) og meir og mindre forvirra eller forstyrra einskildpersonar hiv seg på og har fått seg nye mål og legitimeringar for vald, for å hemne seg, avslutte livet sitt som martyr, eller rett og slett gjere seg bemerka.

 

Det er ikkje tvil om at Frankrike har skaffa seg indre fiendar. Det har vore ein klår og illevarslande trend  sidan 1990-talet at fleire og fleire unge muslimar famna om religionen igjen,  etter at fedrene og ikkje sjeldan bestefedrene deira hadde blitt godt sekularister. Det var ikkje nok å vere ?religiøs? på den svermeriske måten vi kjenner det frå t.d. protestantisk eller katolsk kristendom som dyrkar liding og offer, om det enn er reaksjonært nok, men det var om å gjere å setje islam over det å vere fransk. I sekulære Frankrike er dette uhøyrt, å vere fransk er det vakraste og største av alt. Det var difor stor motstand mot å prøve å skjøne utviklinga mellom ungdom med nordafrikanske røter i dei jamt meir forarma og forsømde forstadene. Kepel og medarbeidarane hans kom så i 2011 med ein gedigen rapport om forstadslivet (Banlieue de la République. Société, politique et religion à Clichy-sous-Bois et Montfermeil). No var det klinkande klårt at av mange grunnar, mellom anna dei konservative, ved familiegjenforeining tilflytta mødrene som ikkje likte korleis mennene deira hadde fjerna seg frå religionen, og ville halde sønene sine unna denne verdsens ukjurskap og få dei tilbake i falden,  så veik den franske identiteten for innflyttarar frå Nord-Afrika heilt i bakgrunnen. Ungdommar bles av det fedrene deira hadde vore stolte av, nemleg å vere ?beurs?, den frankifiserte versjonen av algeriarar, marokkanarar og tunisiarar. No var det på mote å vere muslim, istaden ? noko som står over alle nasjonalitetar, alle kulturelle skilje og alle politiske motsetnader (til dømes dei lange historiske konfliktlinene mellom Algerie og Marokko).

 

Dette var kimen til den indre utmeldinga av Frankrike som mange har kommentert siste åra (også Hege Storhaug, omtrent den einaste observasjonen eg er samd med henne om), og eitt av grunnlaga for radikaliseringa eller ?jihadiseringa? av dei som var unge utetter 2000-talet. Men der er fleire grunnlag for at det just er Frankrike som er i den situasjonen som no har oppstått, og altså ikkje mange andre land. Så vidt det er mogleg å forstå fransk etterretningsteneste, så var nok også åtaka i Brussel i mars opphavleg tenkte mot Paris, men så kom politiet på sporet av bakmennene, og dermed laga dei forhasta aksjonar i Brussel.

 

Så ? kvifor ikkje Tyskland? Kvifor ikkje Italia? Der er tre gode negative grunnar til det: a)  Tyskland og Italia hadde aldri tilsvarande koloniar i Nord- og Sentral-Afrika som Frankrike, b) arbeidsinnvandringa i 1970-talet kom frå heilt andre område enn dei Frankrike tok sine ifrå, c) i alle høve i Tyskland har ein stort sett unngått den veldige ungdomsarbeidsløysa Frankrike har, og både i Italia og Tyskland har ein klart å unngå å utvikle svære ghettoar. Jau, der finst nok også der parallellsamfunn, men dei har ikkje i same grad fått vere i fred til å utvikle sine eigne normer, mytologiar og religiøs nyortodoksi.

 

Martyriet

Storbritannia, derimot, har i miljø nedstamma frå Pakistan og India særleg, sett utvikle seg deobandi-ideologi, som er av dei mest beinharde shariaorienterte retningane og fiendsleg innstilte til vestleg rett, menneskerettar osb. Sosiologisk kan ein nok også knytte dette fenomenet til dei store britiske forstadene og også til sosial nedstiging frå mellomklasse. Men deobandiane er ei hard nøtt for seg, og ikkje så tilpassingsviljuge til den nye sunni-shia-blandinga av jihadisme som ayatollah Khomeini klarde å forme, med litt miks av platonisme, marxisme og ymse anna oppi dei mellomalderske teologiske vurderingane, som han skal ha vore ekspert i. Å rekruttere sjølvmordskandidatar etter den relativt nye, Khomeini-inspirerte læra (utvikla i krigen mellom Irak og Iran, 1980-1988) der det er høgste ære å ofre livet i forsvar av religionen og dei truande. Så det kom ei stor omvelting av læra om sjølvmord, som mange rett nok har peika på eigenleg er forbode sidan ein rettferdig ikkje skal ta livet av andre rettferdige, og tek han livet av seg sjølv, så tek han jo livet av ein rettferdig eller så er han fortapt. Khomeini sende bylgje på bylgje av born innover minefelta for å pirke etter eller å gå seg på miner, så ein sti vart rydda open for dei stridande troppene der tusentals born vart ofra for dei rettferdiges skuld. Fleire av dei som sprengde seg i lufta i Bataclan den 13. november 2015, var i femtenårsalderen, så ein får mest tru at dei hadde vorte tuta øyrene fulle av ein versjon av den khomeiniske lære om martyriets store verdi, anten dei hadde høyrt det av imamar, koranskuleærarar eller andre agitatorar, som den sortens entreprenørar Peter Nesser skriv om (i Islamist Terrorism in Europe. A History, Oxford 2015). Altså slike som har  kjempa for al-Qaida, IS eller vore delaktige i tilsvarande samanhengar, og investerer desse erfaringane i rekruttering til terrorceller og opplæring til handling.  Men faren for ei slik utvikling har mange slags fagfolk lenge vore merksame på, etter Iran-Irak-krigen ? og etter 11. september 2001. Religionsvitaren Pierre Lory åtvara då sterkt (og om dette hadde eg sjølv eit kortfatta intervju med honom i Dag og Tid, faktisk) om at koranskulane ville kunne framelske dommedagsstemning og martyrieglød ut frå undervisninga i haddith som la vekt på draumen om Mahdi, den islamske Messias. I alle høve: Det iranske barnemartyriet, som skulle forsvare den iranske revolusjonen, endra for alltid læra om sjølvmordet. Heretter vart offeret i form av martyriet ikkje berre legitimt, men naudsynt.

 

Arabisk-muslimsk nasjonalisme i Maghreb

Sidan eg ingenlunde er terrorisme- eller ekstremisme-ekspert, men i særleg grad er oppteken av Frankrike og utviklinga der, vil eg då ikkje gå lenger i slike analysar. Mine meiningar om dette er subjektive i den forstand at eg har fylgt med på fransk politikk overfor islam i  kring 40 år no, dvs. frå Frankrike sende ein der i landet eksilert Khomeini heim etter at han hadde lært litt av kvart av dei revolusjonære franske tenkjarane ? og dei hylla honom då også, fleire av dei. Då eg arbeidde i Frankrike i nokre år, hadde eg høve til å diskutere med mange nordafrikanarar og andre, såleis fekk eg fleire marokkanske vener, og det fekk meg til å forstå at det var svære skilnader i verdsbilete mellom ikkje berre innbyggjarane i Maghreb-regionen (Mauritania, Vest-Sahara, Marokko, Algerie, Tunis, Libya), men også innafor dei einskilde nasjonane ? især Algerie og Marokko.

 

Den forminga av ein fellesideologi for arabisk islam som Khomeini stod for, har såleis hatt enormt mykje å seie for at det no i seinare tid har etablert seg ei forståing av at arabisk islam står over alt anna og er viktigare enn nasjonalt kjekl, motsetnader mellom grupper i ein nasjon eller konfliktar mellom nasjonar (så som mellom Algerie og Marokko om Vest-Sahara). Det er ei relativt ny innsikt hjå mange franske forskarar, dette, og noko motviljug har ein no teke til å diskutere korleis den arabiske nasjonalismen i Nord-Afrika har medført ei drift ikkje berre mellom islamistar i desse landa, men også utvandrarar derifrå til Frankrike især, mot å prioritere ein antifransk nasjonalisme som så berre kan finne forløysing gjennom påstanden om at islam med sharia står over alle lands rettssystem og skikkar. Gilles Kepel er alt nemnd, ierre Vermeren, men også juristen og dommaren Marc Trévidic, men der var eldre diskusjonar av folk som Abdelmalek Sayad (medarbeidar til den verdskjende sosiologen Pierre Bourdieu, men død i 1998). Kepel, Vermeren og andre er døme på forskarar som etter kvart og noko motviljug har slutta seg fram til at denne nyortodoksien til Khomeini for alltid har endra islam, både for muslimar og utanforståande. I mangel av ein islamsk pave og ein kurie, i alle høve før al-Bagdadi sjølvproklamerte seg som kalif, har Khomeini klart å gjenreise æra til shia-ideologien, med alle sine eksjatologiske (dvs. endetids-)forventningar, og omdanna konflikten mellom shia og sunni til ein fellesideologi. Ånei, det går ikkje knirkefritt, og er årsaka til mange skisma, som mange kyndigare folk enn meg har skrive mykje om. Men det har hatt eit særleg nedslagsfelt i Maghreb-regionen.

 

Då er vi ved grunnen til at alle dei kjende terroristane i Frankrike frå den seinaste tida just er derifrå. Mange meinte det var sterkt uhellssvangert at det viste seg at marokkanarar var med på åtaka i Paris 13. november. Det ville vere eit prov på at den gamle animositeten mellom algeriarar og marokkanarar var overvunnen ved at ein krig mot vestlege, eller meir spesifikt, franske verdiar var under oppsigling. Så vart denne oppfatninga om at algeriarar og marokkanarar no lett kunne samarbeide, styrkt ved Brussel-attentata i mars i år. Og no spørst det om det vil vise seg at den opphavlege tunisiaren med lastebilen i Nice tilhøyrer noko miljø, eller ei identifiserbar celle, for då kan det vere eit lite teikn på at her har islamistane lukkast i å byggje ein maghrebinsk allianse mellom terroristar.

 

Marokkanarar har ofte gjort det godt i Frankrike. Mange er framståande akademikarar og intellektuelle, om ikkje heilt på same nivået som pieds-noirs frå Algerie etter 1962, men ofte i sentrale posisjonar; matematikarar, ingeniørar, forskarar, men også politikarar og byråkratar, reiselivsfolk, forretningsfolk, journalistar osb. Litt av grunnen er at Marokko aldri hadde den underlegne posisjonen som Algerie under Frankrike, for Marokko var eit protektorat. Ja, på eit seminar om den marokkanske grunnlova som professor Eyvind Smith skipa til ved UiO i februar 2015, der eg tala om synet på kongedømmet i Noreg og var innom ?kongen som sa nei?, fekk eg då også frå ein marokkansk historieprofessor servert soga om kong Muhammed V, under krigen sultan og konge av Marokko etter sjølvstendet i 1957. Under krigen hadde den kollaboratoriske Vichy-regjeringa forlangt å få utlevert alle marokkanske jødar. Sultan Muhammed hadde då sett med forakt på Vichy-sendemannen, og sagt: ?Ikkje rør mine jødar. Dersom de tek eit hår av hovudet på ein av mine jødar, går eg saman med Vestmaktene?. Og ingen jøde frå Marokko forsvann.

 

Der finst mange analysar av kongemakta i Marokko, såleis nokså kritiske av historikaren Pierre Vermeren (såleis i Maghreb ? la démocratie impossible?, 2004, og i La France en terre d?islam, 2016, men særskilt i analysen av noverande kong Muhammed VI frå 1999 av: Le Maroc de Mohammed VI. La transition inachevée, 2011). Med ein eigenleg fransk tanke om at statsleiaren famner i seg det samla folkets vel, har den marokkanske grunnlova av 2011 likevel gått eit langt skritt i retning av å gje kongen absolutte fullmakter, ved at han er forsvarar av trua. Og dei fullmaktene har kongen sanneleg nytta seg av desse sytten åra, med å nasjonalisere verksemder ? såleis kasino ? til føremon for seg sjølv, og ved å nytte statsinntekter til personleg overtydeleg forbruk; ingen glitrar som kongen og hans kvinner ? koner og døtre ? når dei syner seg offentleg. Dette har skapt misnøye, for ein slik politikk har jo ikkje betra arbeidsmarknaden eller offentleg agering for modernisering, men har ført til auka utvandring. Islamistane har vore flinke til å røre i dei vatna som har vore mogleg å røre opp i, så det noko utrygge parlamentariske demokratiet som trass i alt er representativt, er ingen garanti mot at det same kan hende som i andre statar.

 

Etterbyrden av Algeriekrigen.

Likevel er Frankrikes tilhøve til Marokko langt meir avslappa og avklara enn til Algerie. Det er overlag viktig å skjøne kva for ei rolle Algerie og algeriske innvandrarar har spela i fransk historie, så har då franske skulebøker, franske politikarar, mediefolk og intellektuelle i svært liten grad innrømt at Frankrike moralsk, politisk og faktisk tapte krigen om Algerie. Denne togna er akkurat like låtteleg som i Asterix og Obelix-vitsane om at Alesia ikkje finst og at gallerane aldri tapte noko slag i Alesia, noko mange faktisk har tolka som ei direkte tilvising til Algeriekrigen frå Uderzo og Goscinny si side. Altså: Algeriekrigen var ei rein katastrofe fram til den slutta i 1962 og varte ved å vere det for Frankrike heilt til Nasjonalforsamlinga vedtok at det faktisk handla om ein krig og ikkje trefningar eller operasjonar, så seint som i 1999.

 

Her er ikkje staden for å fortelje om krigen, derimot for å vise til kva slag spesfikke tilhøve som oppstod mellom dei algeriske innvandrarane. Der var innvandring alt i mellomkrigstida, då også frå Marokko ? men ikkje frå det franske protektoratet Syria, eller, berre forsvinnande lite derifrå. Frå Algerie kom derimot jamt fleire etter Andre Verdskrigen, og i femtiåra kom både reine flyktningar og arbeidsinnvandrarar. Dette var det stort behov for, sidan Frankrike jo hadde mista store delar av si mannlege befolkning i to omgangar; altså i verdskrigane. Etter kvart tapte dei mange mannfolk i kolonikrigane også, og i alle høve var mange av dei overlevande unge opptekne med krigsteneste langt heimanfrå ? hugs det var franskmenne som starta krigane i Indokina som amerikanarane laut ta over.

 

Ved fredsslutninga i 1962, etter mykje om og men og drakoniske straffetiltak frå den franske sida (der seinare president Mitterand t.d. nekta nåde for dødsdømde i fleng), ja, med så mange døde at rettelege tal knapt finst og med tortur og krigsbrotsverk stikk i strid med dei konvensjonar Frankrike hadde vore med på å laga, måtte jo Frankrike ikkje berre ta imot pieds-noirs (mellom desse seinare kjendisar som Jacques Derrida og Louis Althusser), men også mange engstelege jødar ? og alle som hadde slåst på Frankrikes side, dei såkalla harkiane. Men Charles de Gaulle forsikra også at alle som var fødde på fransk jord, altså den tida Algerie var koloni, skulle få kome og bli franskmenn. Då sekstitalet viste seg å bli ei etablering av ein algerisk-arabisk religiøst grunngjeven nasjonalisme som fornekta rettane til andre religiøse grupper og også etniske grupper som berberane, kom det mange reine flyktningar (les pieds-rouges). Mange av desse var jo folk som hadde kjempa mot franskmennene og sine franskvenlege landsmenn; desse vart stua saman med sine gamle fiendar, til dels, i dei då nokså nye drabantbyane og svære modernistiske bumaskinane.

 

Innvandring og nye algeriske flyktningar

Så kom syttiåra med dei veldige behova for ny arbeidskraft, og Frankrike sa hjarteleg velkomen til endå fleire algeriske innvandrarar, etter kvart til dels born av dei som kjempa i Algeriekrigen. Mange av desse hadde jo vokse opp under det nasjonalistisk-muslimske regimet, og fått drilla inn religiøse rituale. Eg var i Frankrike under den svære Renault-streiken 1982-83, og det var nokså omkalfatrande for mine førestellingar at mellom dei krava arbeidarane der stilte, var å få bønerom og avbrekk i arbeidet ved samlebanda (!) for å få bønetider undervegs i arbeidsdagen. Bønerom fekk dei, bønetider var vanskelegare for alle grupper utan at det vart kostesamt for Renault ? men heile det franske samfunnet trekte pusten og var grunnleggjande rysta over at religionen spela nokosomhelst rolle i det sivile livet. Kommentatorar minte om osmanane og det vi på det norske Vestlandet har høyrt om som den fæle ?tryntyrken?, og den første store debatten sidan femtitalet om sekulariseringslovgjevinga kom så ? og skulle kome igjen i ujamne bolkar fram til 2010.  Sjølv eg som kom frå ein kristen bakgrunn, om enn ikkje bedehusmiljø, var grunnleggjande overraska over at alt moderne filosofar og mange andre slags tenkjarar påstod om korleis religiøs livsoppleving var eit tilbakelagt stadium, rett og slett ikkje stemte. Om denne erfaringa, og om korleis sosialisme og moderat religion tapte for nykonservatisme i alle monoteistiske religionar, skreiv Gilles Kepel i boka La revanche de Dieu så tidleg som i 1991. Framleis lo mange av hans intellektuelle landsmenn av honom?.

 

Men så kom borgarkrigen i Algerie frå midten av 1990-talet, og ein ny straum av flyktningar derifrå kom i bylgjer. No var det verkeleg allslags folk, frå rigide ortodokse sunniar til nokre av dei siste som hadde prøvd å leve som sekulære i dei meir anonyme bysamfunna. Kring år 2000 var altså dei fleire hundre tusen algeriarane i Frankrike noko av det mest blanda kulturelt, politisk, religiøst og etnisk ein kan tenkje seg: Katolske misjonærar og munkar med familiebakgrunn i Algerie, dei siste jødar, mange berberar, allslags arabarar ? både pro- og anti-nasjonalistar. Skulder ved skulder måtte dei leve, eldre menneske som hadde møtt kvarandre på slagmarka eller i torturkammer eller i andre konfliktsituasjonar; nokre stolte av sine gjerningar, andre skamfulle. Og så borna deira, med blanda kjensler. Utetter åttitalet førde desse motsetningane ikkje til store konfliktar, men til utviklinga av ei form for alternativ identitet: I staden for å understreke motsetningane mellom fransk og algerisk, sekulært og religiøst, voks det fram ein ideologi for ?beurs? ? maghrebin-identiteten på fransk jord.

 

Med den nye bylgja innvandrarar under og etter borgarkrigen på nittitalet, sprakk denne så lovande identitetsforminga, så ofte besungen og hylla både av maghrebinar og franske, ettertrykkeleg. Det synte seg ikkje straks. Men på dette tidspunktet var dei sosiale vilkåra i forstadene ? såleis i ?distrikt 93? nord om Paris, som Gilles Kepel og andre har skrive så mykje om ? under radikal forverring. Forfallet, som hadde vart ved sidan syttitalet, var påtakeleg overalt. Då var rett nok berre få kompleks på veg mot det kondemnable, men i åttiåra hadde jo alle trudd at Mitterand-regjeringa skulle få stell på desse svære tilflyttingsleirane som forstadene utgjorde. Folk hadde jo kome sidan femtitalet frå landsbygda ? avfolkinga av fransk Baskerland var jo tidleg påtakeleg, og frå område som Massif Central, men det var også ei viss tilbakevending frå dei oversjøiske fylka der det ikkje fanst arbeid, så kom portugisarar og grekarar og austeuropearar og andre, og først og sist afrikanarar, især frå nordlege og sentrale Afrika ? alle dei gamle koloniane. I tillegg til vietnamesarane, som kom både før og etter at amerikanarane gav opp Vietnamkrigen dei hadde ervd frå franskmennene.

 

Forstand og uforstand

Ein person som forstod noko av utfordringane var kulturminister, sidan utdanningsminister (og no president for Institut du Monde Arabe i Paris!), Jack Lang. Han fekk sett i gang mengdevis av aktivitetar, alt frå lesefremjande tiltak og ungdomsklubbar til sjølvfinansieringstiltak for kultur, kveldsutdanning og alt mogleg anna ein kunne komme på. Dette verka jo eigenleg berre som plaster på såret, men har hatt litt etterbyrde ved at påhaldne entusiastar har insistert på å halde oppe danseklubbar, musikk-klubbar og den slags her og der. Men etter Mitterand-regimet opphøyrde alle slike løyvingar og offentlege initiativ i det heile. Då sokk verkeleg dei nedsarva bustadsområda i forstadene ned i gløymsla. Gradvis forsvann dei med fransk landleg bakgrunn og fann seg andre bustader, så forsvann portugisarar og andre europearar, og det vart ghettoar ut av det, ghettoar med indre logikkar og vanskeleg påverkeleg sosialt liv. Dei arbeidslause, utdanningslause og vonlause vart i fleirtal mange slike stader.

 

Velnok skal ein ikkje overdrive kriminaliteten og det uhuglege, især amerikanarar, men også skandinavar, driv og masar om franske ?no-go-zones? som politiet liksom ikkje kan gå inn i. Dette er i all hovudsak vrøvl, eg har då personleg klart meg fint og hatt det hyggjeleg med folk i soner som er slik omtalte. Men frå 1996 av var det altså ein del strok kringom i mange forstader til dei store byane, som vart klassifiserte som Zones Urbaines Sensibles ? ZUS. Poenget har aldri vore at dette var sensitive soner å kome til for utanforståande. Derimot at det er soner som krev særskilde tiltak, såleis renovering, arbeidsmarknadstiltak som hjelp for å kome i arbeid, tiltak for å motverke fråfallet i skulen, og ei lang rad andre tilhøve. Problemet er berre at det blaffet av optimisme som kom då ein i 1996 lovde å avsetje svære midlar til alle moglege naudsynte tiltak, gjekk over til allmenne vonbrot då tiltaka let vente på seg. Og det var då visse grunnar til det; den franske statsgjelda er i dag på to hundre milliardar euro ? nesten like stort som eit års fransk brutto nasjonalprodukt (BNP).

 

Vi har i år sett noko av fylgjene av det, med alle demonstrasjonane ? og då sjeldan frå muslimar ? i høve endringane i arbeidslovgjevinga denne våren. Motsetningane er overveldande store. Kva som er rett og gale i desse sakene, er ei sak for seg, men eitt eller anna må altså den franske regjeringa føreta seg for å rette opp dei svære budsjettlekkasjane i det franske arbeids- og velferdssystemet. Å halde på med å ta opp utanlandslån eller forvente EU-støtte kan ikkje halde fram i det uendelege (Frankrike fekk i mars 22 milliardar euro frå EU i dette høvet, noko som skapte oppskrik mellom Brexitfolka i Storbritannia og vel hadde sin vesle påverknad; kvifor skal vi betale for Frankrikes tabbar, sa engelskmennene, og gløymde at Frankrike hindrar så godt dei kan ulovleg innvandring til UK).

 

Sosiale spenningar

Så, dei sosiale spenningane er store, uavhengig av stoda for muslimane i landet. Og det må altså seiast at ein kan bli mektig irritert over alle påstandane om muslimar i Frankrike. Faktum er at Islamsk Råd alltid har tedd seg anstendig, og mange imamar har faktisk også støtta den muslimske kvinnegruppa ?Ni putes ni soumises? (Korkje horer eller underkua), som sidan 2002 har påverka fransk-islamske miljø fundamentalt. Og også har fungert som eit korrektiv til det franske samfunnet allment. Jentegruppa starta som protest mot den i Egypt oppståtte skikken, som breidde seg utetter og vart etterlikna av andre, med ?el-Taharrush el-ginsy?, ei form for ?sport? mellom unge egyptarar som har breidd seg utetter Nord-Afrika, nemleg å kunne ta på, kome så nær kvinner som råd er ? og då kvinner som ikkje tér seg slik som den nyortodokse kodeksen seier, nemleg tildekking av hår, hals, handled, oklar ? men som tér seg slik at dei er fritt vilt. Dette kan jo råke både vantru og ?fråfalne?, som vi såg nyttårsnatta i Köln. I dei store byane i Frankrike var dette faktisk ein utbreidd praksis, også med gjengvaldtekter (og det er så godt dokumentert at eg ikkje gidd å vise til kjelder her, men alle kan få dei av meg om dei vil), kring tusenårsskiftet. Men det fann altså ikkje desse jentegruppene seg i, og laga ein mars gjennom mangfaldige franske byar som varde i fleire månader i 2003. Dei fekk omfattande støtte, og ein av initiativtakarane, Fadela Amara, vart etter kvart jamvel statssekretær for bustadspolitikk i 2007. Problemet var at det var i Sarkozy-regjeringa, og Fadela Amar sa i 2009 at ho kjende seg ?halvveges underkua?. Likevel vart ho statsombod for sosiale saker i 2011.

 

Ved dei store og mektige ungdomsprotestane i mange byar i 2005 kom eit stort og viktig skifte: Den populære legitimeringa av vald mot eigedom og personar. Etter eit tilfelle i Paris der politiet ? som jo har lisens for å drepe, det bør alle hugse som kjenner seg trygge ved politinærvere i Paris ? jaga ein ungdom slik at han stakk inn i ein transformator og brann i hel, endå han var uskuldig i kva som helst, så oppstod voldsame aksjonar i mest alle franske byar. Særleg ovra dei seg ved brenning av bilar og anna hærverk. På eit vis var dette ?a point of no return?.

 

Med forstadsopprøra in mente skulle ein då trudd at franske styresmakter hadde lært at det kunne gjerast noko for å møte denne sosiale utfordringa. Men nei. Ein heldt fram som om inkje var hendt, eigenleg, trass i at folk som forhøyrsdommaren Marc Trévidic (no i 2016 forvist som skilsmissedommar i Lille frå sitt mangeårige arbeid med terrorisme og brot på menneskerettane, såleis at han i 2015 fann fram til dei palestinske gjerningsmennene for bombeåtaka på den jødiske restauranten i jødekvartalet i Paris i august 1982, noko den franske regjeringa tydelegvis ikkje utan vidare sette pris på), stastvitaren Gilles Kepel, filosofen Michel Onfray, sosiologen Michel Wieviorka, urbanisten Philippe Vignaud og ein heil bøling andre intellektuelle og akademikarar kom med framlegg om kva som burde kunne gjerast. Endeleg var i det minste ?ghetto?-stempelet ikkje mogleg å unngå.

 

Det var trass i forfallet, og ein populærkultur som tematiserte det i teikneseriar, filmar og visesong utetter åttitalet, fullstendig umogleg å tale om ghettoisering av forstadene. Politikarar av dei fleste slag vart meir og mindre forbanna når ordet vart brukt, og fornektinga varde ved fram til Pierre Bourdieu og 22 medarbeidarar i 1993 gav ut La misère du monde. På omslaget til originalutgåva vart orda ?La France parle?, ?Frankrike talar?, gjenteke i ulike storleikar. Her avveik Bourdieu og hans folk frå statistiske granskingar og laga djupteintervju med folk om korleis dei opplevde livet, ikkje minst i forstadene. Av dei som kom til orde, var innvandrarungdom som var lei seg for at dei gamle dama i korridoren ikkje helste og var sur, den gamle dama i korridoren som var vitskræmd ved synet av desse gutane, læraren som heldt på å gje opp av di all hennar røynsle ikkje bar lenger for å halde klassen oppe og elevane på plass, dommaren som låg vaken og bekymra seg for framtida til dottera og likså vél for dei ungdomane ho måtte døme, arbeidaren som rekna med å verte overflødig ? og så bortetter. Etter eit veritabelt stormsal av denne boka, som var å sjå overalt i landet på alle tog og metroar og flyplassar, kunne ingen lenger ignorere dei kulturelle og sosiale fylgjene av ghettoiseringa.

 

Sidan er det laga studier av mange slag, nok til å fylle eit bibliotek. Ikkje at det hjalp. Ungdomsopprøret i 2005 med brende bilar ikkje berre i Paris, men i Strasbourg, Lille, Nantes, Toulouse, Bordeaux, Marseille ? ja, alle store byar, viste dette. Og nei, det var ikkje berre muslimske ungdommar, men alliansar av ?fattige kvite? og born eller borneborn av innvandrarar som ikkje lenger såg voner om å kome seg opp i ei moderne arbeiderklasse eingong. Førebels fann mange sosiologar det interessant at i bustadkvartala gjekk det diskusjonar om dei ulike gruppene skulle kjenne seg solidariske eller i konflikt med kvarandre, og mange fann i dette voner om eit folkeleg opprør mot ein kynisk politikk. Samstundes som andre såg at i den grad der fanst noka folkeleg samling, var det i avvisinga av autoritetar; politiet fann såleis at arbeidet deira etterpå vart ulike mykje vanskelegare enn før, di større tilstadevere dei hadde, di meir vart dei avviste og forakta. Sosiologen Michel Wieviorka og andre har sidan sett denne avvisinga av autoritet og orden som eitt av grunnlaga for den sterke tilstrøyminga til Nasjonalfronten. Filosofen Michel Onfray har meint at forsømmingane frå alle tradisjonelle parti og ikkje minst sosialistane, nærast har drive folk i armane på Marine Le Pen.

 

Men åtvaringane og framlegga fanst

I alle høve var det mange viktige røyster som melde seg, i 2008 kom to mykje omtala bøker. Den eine av byutviklingsspesialisten og arkitekten Philippe Vignaud, med ein karakteristisk fransk dikotomi som tittel: La Ville ou le Chaos. Han argumenterte for heilt ny byplanpolitikk for ?les quartiers défavorisés?, eit tjuetals av desse sensitive sonane.  Her gav han ikkje berre ei elendeforklåring, men kom med ei rekkje framlegg til endring av infrastruktur, renoverings- og ombyggingstiltak og i det heile ein ny filosofi for planlegging av desse områda. Boka og debattane som fylgde, var medverkande til at ein fekk planar som har medført riving av dei særs betente nordområda i Marseille, men òg andre stader, og nybygging langt på veg i samsvar med Vignaud og tilhengjarar sine prinsipp. Det kom berre i seinste laget, og det åtvara same året sosiologen Lapeyronnie mot same året i boka Ghetto urbain. Ségregation, violence, pauvreté en France aujourdh?hui. Gjennom intervju av tilsvarande slag som Bourdieu-gruppa hadde gjennomført femten år før, og andre analysar, såg Lapeyronnie godt utviklinga av ein utskillingskultur, ein logikk der dei som kjende seg utmelde, aktivt påskunda si eiga utmelding, og var i ferd med å gje opp trua på at dei nokon gong kunne oppleve seg som integrerte medlemmer av det franske samfunnet.

 

Det skulle mest vere unødvendig ut frå det føregåande å peike på at fleirtalet av dei som stod i fare for å innta den posisjonen av utmeld og i praksis ikkje-fransk, var yngre, arbeidsledige, dårleg utdanna menneske med nordafrikansk bakgrunn. Det viste seg ikkje her nokon spesiell tendens til å ville søkje tilflukt i religionen, snarare ein motvilje mot å tru på noko samarbeid med styresmakter. Andre har derimot studert den oppvoksande generasjonen slike stader ut frå andre parameter, såleis fråfallet frå skulen, som er enormt, også på ungdomssteget. Desse borna og ungdommane vert ikkje utan vidare narkomane eller kriminelle, men dei vert verande utanfor, for det har aldri vore lett å klare seg i Frankrike utan gode kunnskapar og især i språk. Men ikkje kan dei arabisk og har derfor ingen del i besteforeldre-kulturen, ikkje kan dei ordentleg fransk, i alle høve ikkje skriftleg, ofte skil dei seg også ut munnleg ? utan at sosiolingvistiske studier i slike miljø er like populære som i Noreg, der det føreligg mange interessante studier av innvandrarar si språkutvikling. Dette medfører at analfabetismen aukar, kort og godt, og det finst ikkje mulegheiter for å nå OECD-måla og det vi ut frå OECD sine parameter no kallar ?fem grunnleggjande ferdigheiter?.

 

Analfabetiske, uutdanna ungdommar er ikkje mottakelege i arbeidsmarknaden, og ungdomsarbeidsløysa mange stader er såleis skyhøg, i visse område 50% eller meir, medan den generelle arbeidsløysa i Frankrike no er forsiktig på veg nedover, litt under 10%. Regjeringa har stilt til rådvelde 500 millionar euro for bruk hjå verksemdene til lærlingeplassar, men det er ikkje mange verksemder som vil ta imot folk lenger og lære dei opp frå null-nivået, i språk, matematikk, digitale dugleikar osb. Så dette prosjektet står førebels i stampe, men det er mogleg at endringane som fylgjer av arbeidslova regjeringa no innførde imot Nasjonalforsamlingas ynskje, på grunn av ein fullmaktsparagraf, kan gjere desse tilstandane enklare. Det går berre så mergjeleg seint.

 

Grobotn for religiøs agitasjon

Det bør såleis eigenleg ikkje overraske nokon at utviklinga siste tiåret især, har opna godt opp for alskens agitatorar. Alt i 2002  peika Xavier Ternisien på at der fanst saudiarabisk betalte wahabittiske imamar kringom mellom dei då 1600 moskéane i Frankrike (La France des mosquées), og at desse dreiv aktiv antifransk agitasjon, heilt i strid med fleire lover. I viss mon kunne Solenne Jouanneau avkrefte at denne typen imamar og moskear hadde så stor påverknad, i ein omfattande studie som kom i 2013 (Les imams en France). Det kan likevel bety at valdsagitatorane og dei fantatiske shariatilhengjarane som anfektar legitimiteten til franske lover og styresmakter, har gått under jorda. Mellom dei no ca 2500 registrerte muslimske kultstadene finst der mange enkle leiligheiter, gamle ungdomsklubbar som er omdanna til bønerom og tilsvarande. Der er også eindel uregistrerte, noko overvakingspolitiet fann ut då de ifrå 2012 har hatt i oppdrag å røkje ut uønskte eksistensar mellom imamane ? noko som gav 44 utvisingar berre i 2015. I alle høve, den antifranske agitasjonen som altså tek feste i kjensla av å vere utmeld, og på denne måten prøver å snu den sosiale fortvilinga til aksjon for jihadismen, gjerne med martyriet som sikte, har så langt ofte gått under radaren til politi, rettsvesen og sosialstyresmakter. Men ikkje så lett etter at Marc Trévidic fekk ansvaret for terrorsaker for om lag ti år sidan; han har energisk rulla opp ei rekkje nettverk og har ganske visst forhindra mang eit åtak som elles ville vore sett i verk. 

 

Problemet er berre at det er så stor motvilje i ålmenta så vel som i topp-politikken å ta omsyn til slike tilhøve som t.d. Gilles Kepel skildrar i siste boka si, Terreur dans L?Hexagone. Genèse du djihad français. Den svært så sindige vitskapsmannen verkar mest rasande når han skildrar utviklinga sidan 2002 og såleis forklårer kvifor han har gått frå å vere betinga optimist i trua på at jihadismen skulle brenne seg ut og overvinnast av ordinær politikk, til å ha mista trua på franske politikarar. Boka er svært ukarakteristisk og fungerer nærast som ein pamflett. Kepel syner korleis åra fram til 2005 gav mangfaldige varsel ? han skreiv sjølv i 2004 om korleis kampen no stod om dei muslimske sinn, og at dei som hadde søkt hamn i Frankrike måtte få støtte og hjelp frå styresmaktene for ikkje å hamne under det same åket dei hadde flykta ifrå. 2005 var eit vendepunkt. Ikkje berre desse bilbrannane heile verda la merke til, men det var reine gjengavrettingar, kaïd-leiarar som kjempa mot kvarandre om lokal overmakt og mange tilfelle av overgrep frå sjølverklærde ekstremistar. Alltid i dei nordafrikanske miljøa.

 

Venstresidas synder

Kepel syner både at dei svært mange aksjonane mot jødar er blitt nedtona offisielt, sjølv om det må vaktar til i lange periodar ved synagogar og jødiske skular. Han peikar også på korleis mijø som framelska slike fenomen som leiarane av aksjonane i Paris i november, vart oversedde som interessante, og på same viset som dommar Marc Trévidic kritiserer han regjering og rettsapparat for å vere alt for opptekne av å finne høgreorientere rasistar. Grunnen til dette? Enkelt og greitt at den politiske venstresida og deira forbundne mediefolk og intellektuelle har hatt voner om at utviklinga i islam og islamske statar skulle vere med på å skaffe erstatning for den tapte arbeidarklassen. François Hollande fekk då også stor støtte, kring 85% av muslimske veljarar røysta på honom i første valomgangen i 2012. Så ? stagnasjon i arbeidet med sosiale reformer, stagnasjon i analysen av korleis ekstremismen utvikla seg sett frå regjeringshald, aksjonar i Afrika og andre stader som sterkt forverra tilhøvet til mange afrikanske statar som har avgitt innvandrarar til Frankrike. Ifylgje meiningsmålingane er det no berre 12,5% av muslimar som vil halde fast på Hollande som president. Kepel meir enn hintar om at dette også skuldast at han heilt har svikta i arbeidet med å motverke terroren. Kepel er såleis ikkje imot å bombe Raqqa. Problemet er berre at ein ikkje kan råke dei indre fiendane, dei som formar terrorceller i Frankrike, ved å bombe i Syria. Snarare tvert om.

 

Her forenklar eg sjølvsagt eit alt forenkla resonnement hos Kepel, men han legg fram ei rekkje case-studiar over einskildpersonar og hendingar som vi aldri har høyrt om i Noreg, men som har vore med på å drive fram tilstandane slik dei er.  Og han peikar på at mange leiande intellektuelle på venstresida, så som sosiologen Emmanuel Todd, har vore med på å tildekkje slike tilhøve og dermed i praksis har fungert som skadelege rådgjevarar for politikarane, som slik har kunna halde fram som om ingenting har hendt. ? Den som kan tenkje seg å få eit nokolunde balansert syn på kva fortrenginga av medvitet om religion har hatt å seie i fransk politikk, kan elles lese Jean Birnbaum: Une silence religieuse. La gauche face au djihadisme, 2016. Her kjem elles ?postmodernisten? Jacques Derrida særs godt ut av analysen, han var jo som kjent oppteken av religion dei siste åra av livet og tok oppatt spørsmål han som jøde hadde streva med i tidlegare år, og han får av Birnbaum den attesten at han var ein av dei fåe mellom venstreorienterte intellektuelle som skjøna kva som var i ferd med å hende.

 

Sekularismen

Dette er i grunnen forunderleg ut frå eitt særskilt tilhøve, som bør trekkjast fram som ytterlegare ein grunn til at Frankrike framstår som eit naturleg mål for religiøst motiverte terroristar. Aller fyrst skal vi vere klar over at der er i Frankrike representert fem ulike retningar av jihadisme, og utan å gå inn på kva som skil dei, kan vi notere at berre to dyrkar verkeleg vald, medan ein er reint pasifistisk og ser jihad som indre, åndeleg reinsing ? om lag som våre pietistar gjorde det. Dei valdelege, derimot, er sterkt provosert av ikkje minst forbodet mot å bruke niqab og burka, altså heildekkjande plagg som løynder identiteten, på offentleg stad, som kom i 2010. Mangslags folk i Frankrike meiner det var eit feilgrep frå president Sarkozy å tvinge gjennom eit slikt forbod, utan at vi her skal gå inn på korleis og kvifor, for det har alt sidan 1905 vore forbode å markere religiøse posisjonar ved kledebon eller symbol i all offentleg teneste, og er det noko land der ein er van med å sjå merkelege klesplagg på offentlege stader, er det vel Frankrike. Viktigare for islamistane er nok likevel sjølve sekularismelovgjevinga, som gjer det plent og absolutt ulovleg å drive religiøs agitasjon av nokosomhelst slag i heile utdanningssystemet, frå barnehage til universitet (og det må nemnast at heile systemet frå botn til topp er samordna under regionale ?Academie? med sentralstyring under eit rektorat). Bortsett frå små smykke, kan ingen religiøse symbol eller religiøst motiverte klesplagg av noko slag ? og det gjeld alle religionar ? nyttast nokon stad i utdanningssystemet.

 

Bakgrunnen for den sterke innskjerpinga av denne gamle regelen, som var uklår, men vanlegvis respektert frå alle hald, var ein jenteaksjon frå nyortodokse muslimar ved tiårsdagen for den iranske revolusjonen, altså i 1989. Jentene møtte opp med hijab, og vart då anten bortviste, undervisninga stogga til dei tok den av, eller nokre stader fekk dei ha plagget på. Dette utløyste diskusjonar og aksjonar som det tok femten år å avklare, altså til den nokså detaljerte lova om framferd i skulen/utdanningssystemet kom i 2004. Då senka i grunnen freden seg ? trudde ein, inntil ungdomsopprøret i 2005, der jenter som ikkje bar hijab og ankelside klesplagg vart trakasserte av brør, fedre, grannar og imamar. Merksemda om dette vart likevel stor, og det bar altså den muslimske feministen og tilslørings-kritikaren Fadela Amara fram til hennar posisjonar, til dømes.

 

Kampen om skulen er likevel ein understraums, lite diskutert kamp, for det forstyrrar det opplysningsdyrkande offisielle Frankrike monaleg å måtte vedgå at her er ein fare for å tape striden om sekulærstaten. Mange studiar, ikkje minst under leiing av Emmanuel Brenner, kom alt frå starten av 2000-talet, såleis ei bok med ein tittel som sidan er blitt famøs: Les territoires perdus de la République, 2002, ny og utvidka utgåve i 2015. Boka skildra alt då effektane av førre tiårets organiserte protestering og saboterande aksjonering i klasseromma, som har slite ut så mange lærarar og medverka til lærarmangel: Protestar mot historia om jødeforfylgingane under krigen, protestar mot undervisning om ateistar som Voltaire, modernistar som Baudelaire, utviklingslæra, kosmologien, mat og helse, kroppsøvingsprinsipp ? nær sagt kva som helst. I 2002 var brørne Kouachi, attentatmennene i Charlie Hebdo-redaksjonen og i den jødiske butikken 7.-9. januar 2015, tretten år. Kepel og Brenner og andre har fortvila i fleire år prøvd å vende merksemda til politikarane mot det som skjer i skulen: Dei franske verdiane er konstant under åtak, kvar evige dag, og det er mest alltid ? for svært mange hendingar er blitt lojalt rapporterte til rektorata kringom. Dette er det verkeleg tapte territoriet, ikkje geografiske område som forstadene, som visse utanlandske såkalla observatørar nokså uobservant vil ha det til. Ein kan såleis kjenne fortvilinga lyse ut or boksidene når Kepel i si bok om terrorismens utvikling sidan 2002, fortel om at etter Charlie Hebdo-attentatet, som skulle minnast ved eit minutts stille i alle skular den 11. januar, så vart det ropt antifranske, antijødiske, propalestinske og projihadistiske slagord, forutan lenge-leve-rop over attentatmennene og død over Charlie Hebdo, i hundrevis av skular kringom i det ganske land. Igjen, som oftast av maghrebinar. Alt dette er dokumenterbart, just fordi det franske byråkratiet er så pirkete.

 

Franske muslimar i det sekulære samfunnet

Kor mange muslimar finst der så eigenleg i Frankrike? Det veit ingen heilt eksakt, for det er ulovleg å registrere kva for religion folk har. Derimot finst der då forsking på dette, etter vanlege reglar. Anslaga varierer frå kring fire millionar til oppunder seks millionar, dei fleste meiner at 6,5 millionar som Nasjonalfronten påstår, er for mange. Truleg er det korrekte talet i overkant av fem millionar. Så er spørsmålet om kor mange som er praktiserande og kor mange som i praksis er sekulariserte, og ut frå talet på moskear/kultstader vil dei fleste forskarar meine at det må vere kring 2,5 millionar menneske av kvart slag. Så, det er liten grunn til å førestille seg ein skrekkvisjon om at dei 2,5 millionane truande muslimar skal kunne ta over og dominere dei øvrige 61 millionane franskmenn med det første, sjølv om det underet skulle hende at dei truande faktisk vart samde om kva dei trudde på og korleis dei skulle samle seg til politisk aksjon. Problemet er sjølvsagt den ?underjordiske? jihadismen, som rett og slett ikkje lèt seg utrydde. Og svært mange fagfolk frå ulike fagområde har peika på faren for at terroren kan kome til å verte retta mot dei fråfalne muslimane, symbolisert gjennom møtestader der sekulariserte eller tidlegare muslimar møter alle andre menneske ? så som konsert- og dansestaden Bataclan, der terroristane sende inn femtenårige skuleborn med bombebelte.

 

Bataclan ligg såleis på ei slags grense mellom vest og aust i Paris, og austetter og nordetter i byen bur det mange fleire muslimar enn elles i sentrum. Ja, muslimane bur jo også i forstadene og tokkar seg til sentrum når dei ønskjer det, men i sjølve sentrum bur det gjerne meir velståande mellomklassefolk, der er leigene eller prisane på husvære skyhøge, sjølvsagt. Ein kan også seie at Charlie Hebdo var ein slik møteplass, det mange som har kritisert Charlie Hebdo ikkje synest å vite, er at redaksjonen har vore svært samfengt med alt frå strenge ateistar til jødar og kristne og muslimar, vekslande med åra, og med oppsøkjande journalistikk og kritiske analysar attåt karikaturane av religiøst og politisk misbruk. Brussel er ein møteplass der allslags folk treffest, og eit symbol på EU i seg sjølv. Elles er jo Nice i seg sjølv ein møteplass mellom nord og sør, der er stor innvandring frå just Nord-Afrika, og tilfeldigvis fleire tunisiarar enn ein elles oftast vil finne i store franske byar. Sjølvsagt er også 14. juli, Bastille-dagen, ein sterkt symbollada dag og feiringa dermed, som trekkjer til seg turistar frå alle kantar. Der er eit mønster, nemleg at det er just møtepunkta som no er utsedde for å råkast, ikkje lenger berre einstaka jødiske mål, statlege mål (som ambassadane då striden om dei danske Muhammed-karikaturane rasa som verst) eller einskildpersonar (som Salman Rushdie).

 

Sluttmerknader.

Ovanfor har eg prøvd å formidle noko om kvifor Frankrikes situasjon er spesiell, og eg er smerteleg klår over at det er mest umogleg å framstille klart nok kvifor, for det krev så mange rundar med forklåring. I Noreg har vi ein tendens til å diskutere nokså merkelege spørsmål, som ?er det sosiale tilhøve eller religiøse tilhøve, er det sosial naud eller islam? som står bak terroren. Det er ingen av delane og det er begge delar, i Frankrike. Og sidan Frankrike tykkjest vere portalen inn i Europa for den aktuelle og nye terrorismen, er det vél verdt å ofre spørsmålet ?kvifor Frankrike?? litt omtanke.

 

Eg kan sjølvsagt ikkje konkludere, og eg er slett ingen terrorekspert eller ekstremismeekspert. Men eg er då ein relativt trent observatør og hermeneutikar. Så dermed vil eg understreke at noko svar på spørsmålet ikkje kan lagast til enkle formlar. Dermed må egn emne noko eg ikkje tidlegare har vore inne på, nemleg den franske innsikta som både galdt for strukturalismen og for mange av dei store postmodernistane, for empirisk forsking så vel som for teoretisk spekulasjon: Alle ting har sine motsetningar, og alle omgrep bør sjåast opp imot det dei er motsetninga til. Der finst ein umåteleg sterk fransk nasjonalisme. Alle utlendingar som har vore så kjepphøge at dei har prøvd å kritisere franske forhold overfor ein fransk ven eller kjenning, har opplevd korleis den franske nasjonalismen sit fast i ryggmargen: Då står sjølv det beste venskap i fare. Berre franskmenn kan snakke om at no trengst der er ein fransk revolusjon, berre franskmenn kan kritisere franske politikarar, berre franske personar kan ha meiningar om fransk feminisme, maskulinitet, sport, politikk, byutvikling, kultur, nær sagt kva som helst fransk. Det gjeld jamvel om, eller av di, franskmenn opplever seg sjølv som dei eigenlege universalistar, som tek opp i seg det beste frå alle kantar.

 

Og det gjer dei for så vidt svært så elegant og tenksamt, om dei aldri så mykje kan finne på å late som om dei har funne alt opp sjølv. Dette gjeld også etnisitet. Det gjev i grunnen lita meining i å tale om ?etnisk franske?. Velnok har vi uttrykket ?français de souche? for ur-franskmannen, men det vert i dag helst nytta polemisk av den ytterste høgresida, eller også, som karakteristikk av ?den vesle franskmannen? på bistroen eller i den fjernaste avkrok. Det har sidan revolusjonen vore umåteleg viktig å stå på det revolusjonære, republikanske prinsippet som Charles de Gaulle forfekta då han i 1948 skulle stake ut kursen for den nye staten: ?Franskmann er kvar den som seier han er det, og som respekterer Menneskerettane?. Så har det blitt laga trongare vegar inn til fransk statsborgarskap etter kvart, med ei rekkje vilkår, men i prinsippet gjeld dette framleis: Den som ønskjer å bli fransk, skal få bli det, for fransk er det beste ein kan vere.

 

Men dermed er det også vanskeleg å få franskmenn ? utanom spesialistsjiktet, så som historikaren Pierre Vermeren ? til å reagere kritisk på dei aktivitetar Frankrike driv i gamle koloniland. Vi kan ikkje trekkje inn heile Afrika her, sjølv om det mange vil rekne som nykolonialisme strekkjer seg frå Madagaskar ? der Frankrike konkurrerer med Kina i å utnytte naturressursane og opplagt stod bak siste statskuppet, som mellom anna gjorde ende på planane om å innføre engelsk som offisielt språk i Madagaskar ? og via Kamerun i Vest-Afrika, dei sentralafrikanske landa Mali, Tchad og Den sentralafrikanske republikken, til Maghreb-området. At det var president Sarkozy som plederte for bombinga av Libya og avsetjinga av Kadhafi, hugsar ingen lenger som noko positivt, for dermed strøymde tuaregane som hadde vore Kadhafi-leigesoldatar nedetter sentrale Afrika med tunge våpen og sette i gang krigar dit dei kom. Mellom anna. Og den sterke panarabiske ?overnasjonale nasjonalismen? i Maghreb-regionen, som har sine røter i algerisk 60-tal og er blitt nørt av den Khomeini-skapte nyortodoksien etter 1979, er den jamne gjødninga for nordafrikansk islamisme, for å bruke eit uærbødig bilete som fell naturleg for ein norsk vestlending med småbrukarbakgrunn.

 

Det er dette som sjokkerer franskmenn så sterkt, at dei mest ikkje kan førestelle seg det: For det første at religionen ? jihadistisk islamisme i sine ulike fasettar, og dei er altså mange og ulike ? kan ta over for rasjonalistisk politikk. Det er i strid med Opplysningsarven, med sekularismearven, med postmodernismens kritikk av tradisjonar og myter, ja, med alt dei fleste franskmenn kan finne på å halde heilag.

 

For det andre at det er mogleg å etablere ein antifransk ideologi på fransk jord, der legitimeringa sjølvsagt må bli irrasjonell og fragmentert, der argumenta spenner frå motvilje mot fransk kolonialisme til kritikk av seder og skikkar og protest mot fransk lovgjeving og familiepolitikk og sjølve nervane i alt det vanlege sosiale livet. Utmeldinga av det franske har vore så utenkjeleg, at trass i hundrevis av seriøse rapportar om kva som var i ferd med å skje kringom i dei mest sårbare miljøa, at det både frå vanlege franskmenn, frå journalistar og frå dei fleste politikarar er blitt flatt avvist som fantasiar.

 

I det lengste, då. Men det har altså gått saman med avvisinga av det algeriske problemet i Frankrike. Det har mest ikkje vore lov å tale om, skjønt framståande intellektuelle har insistert på å tale om det høgt og lenge sidan 1958, vart nok også dei utmatta over dei røykteppa og vatteppa som vart lagde over og inn i alle diskusjonar om Algerie. Desse harkiane som altså vågde livet for, og mista mange av sine slektningar for, Frankrike, dei vart altså overleverte til seg sjølve då dei kom. Det same vart motstandarane deira, og folk som hadde gått inn for å drepe kvarandre vart forventa å leve fredeleg saman i same bustadskompleksa. Under over alle under, det klarde dei, stort sett, nokre drap vart der og små vendettar, men det gjekk over. Så kom då det enkelte kalla ?reislamiseringa? på sytti-åttitalet, der har då vore muslimar i Frankrike sidan 1700-talet og i voksande tal jamt sidan 1. Verdskrigen, men dei vart jamt over sekulariserte, og det vart også dei tidlegare soldatane som hadde fått rikeleg nok av utskiljande symbol. No kom dei nye algeriske mennene ? utan konene, som gjerne kom eit tiår seinare, utetter åttiåra ? og forlangde å få religiøse praksisar i kvardagslivet, separate kantiner, rom der dei ikkje kjende lukt av svin når dei sjølve skulle ete sin mat, alt dette som franskmenn inntil då aldri hadde ofra ein tanke. Og så endeleg, frå nittitalet av hadde ikkje berre konene kome, men heile familiar som observerte strenge religiøse praksisar flykta frå borgarkrigen. Dette samstundes som Frankrike lest som om det aldri hadde vore nokon Algerikrig, til den grad at ingenting spesfikt nokon sinne vart gjort for å hjelpe dei ulike gruppene, ikkje  eingong heidre dei som hadde kjempa for Frankrikes ære. Under suksessive presidentar frå de Gaulle til Chirac, som absolutt alle hadde vore involverte i Algeriekrigen på ulike vis.

 

Som fleire ofte nok har peika på: Alle desse gruppene, måhende med unnatak av dei aller første, opplevde det motsette av kva dei trudde dei var lova. Dei fleste kom aldri nokon veg i det nye landet, som propaganderte det store og det frie med å vere fransk, dei møtte stengde dører, dei levde frå hand til munn, og massearbeidsløysa tok frå dei ære og vørdnad som dei hadde fått banka inn var det viktigaste i livet, inntil dei måtte sjå at søner og døtre vart småkriminelle og prostituerte. Og vel å merke: Dette gjeld først og fremst algeriarane, men dernest også relativt seintkomne marokkanarar, tunisiarar, libyarar, mauretaniarar. Klart borna og borneborna til desse gruppene, og då især dei så mishandla eller oversedde eller i det minste vonbrotne algeriarane, alltid i strid med nokon andre algeriarar og i alle fall erkefienden marokkanarane, måtte bli det lettaste byttet, den opnaste dyrkingsjorda, for den råaste islamismen.

 

Vel, slik ser no eg på den saka. Men eg reknar ikkje med det er mogleg å få nokon rasjonell debatt om desse tilhøva her på bjerget, så lenge det er så vanskeleg i Frankrike. Og det vil halde fram med å vere vanskeleg i Frankrike, å døme etter dei noko forvirrande meldingane frå ulike delar av den franske regjeringa etter massedrapa i Nice, så vel som presidentens løfte om meir krigføring i Syria. Nei, det er altså ingen grunn til å seie at den franske republikken går under. I så fall handlar det om ei ny grunnlov, ein ny konstitusjon, som opprettar den sjette republikken etter den noverande femte, verre vil det nok ikkje bli. Det er også liten grunn til å tale om borgarkrig. Men terroraksjonane vil ikkje gje seg, dersom ikkje det politiske Frankrike no kan innsjå at mange stader er dei sosiale tilstandane så degraderte, og det er for lite gjort for å satse på tiltak som kan skape nye voner, at islamistisk jihadisme har sett seg fast i underprivelegerte miljø, og då hjelper det ikkje at det heilt forstandige franske Islamsk Råd eller personar ved Institut du Monde Arabe eller muslimar nært knytt til regjeringa eller kven som helst, eigenleg, åtvarar ungdommen mot ekstremismen. Det må heilt nye konsept til, og det må fyrst og fremst starte med ei erkjenning av at den sekulære staten Frankrike ikkje forstår korleis dei skal takle nyortodoks religiøsitet, men må ta omsyn til gode råd frå dei som har prøvd å forstå det. Dernest må Frankrike erkjenne at dei har eit stort problem, historisk skapt og sosiologisk oppretthalde, med både dei nordafrikanske (maghreb-)statane og med visse grupper innvandrarar derifrå. Det burde betinge i alle høve så tett samarbeid som råd med Tunisia og Marokko, og i det minste freistnader på å etablere samarbeid med Algerie. No har ein rett nok i år oppretta eit stort statleg institutt for muslimstudier i Marseille, ein får sjå kva det avføder. Men forsking tek som kjent ofte lang tid, og ein kan ikkje finne opp kva slags remedier som helst ved hjelp av forsking. Politikarane må rett og slett bli ærlegare, dei må bli modigare og gammal fransk sjølvbyrgskap bør vike for rasjonelle tiltak, altså ikkje å stole på at unntakstilstanden kan forlengast til alle skurkar er tekne.

 

Dixi.

 

 

 

hits