hits

Kvifor Frankrike?

Nettavisen beklager formateringsfeil i teksten.

Av Bjrn Kvalsvik Nicolaysen, Frankrike-kjenner, professer ved Universitetet i Stavanger, og fast spaltist i Dag og Tid

Kvifor Frankrike?

Kvifor har ikkje England og Tyskland og Italia no blitt hovudmla for terroren? Vegen mot eit svar er komplisert og noks lang, og eg vonar lesaren har spass tolmod at eg fr forklre meg nokolunde fyldig, end denne relativt lange teksten er alt for kort for at ein kan vone at samanhengane vert godt nok klrlagde.

 

Den indre fienden.

Kven erklrte president Hollande krig mot etter attentata i Paris 13. november? Og no igjen etter massemordet i Nic? Tilsynelatande IS, men finn han dei terroristane som sprenger bomber i Frankrike (og Belgia) ved bombe Syria? Neppe. No er nok dt iferd med skje, som mange har vore redde for: Terrorismen smittar, terrorcellene skyt sjlvgrodde polyppar, der veks fram sm milj (og ja, overvakingspolitiet har alt avslrt mange, mellom anna nettbaserte venegjengar som planlegg eigne sm aksjonar) og meir og mindre forvirra eller forstyrra einskildpersonar hiv seg p og har ftt seg nye ml og legitimeringar for vald, for hemne seg, avslutte livet sitt som martyr, eller rett og slett gjere seg bemerka.

 

Det er ikkje tvil om at Frankrike har skaffa seg indre fiendar. Det har vore ein klr og illevarslande trend  sidan 1990-talet at fleire og fleire unge muslimar famna om religionen igjen,  etter at fedrene og ikkje sjeldan bestefedrene deira hadde blitt godt sekularister. Det var ikkje nok vere ?religis? p den svermeriske mten vi kjenner det fr t.d. protestantisk eller katolsk kristendom som dyrkar liding og offer, om det enn er reaksjonrt nok, men det var om gjere setje islam over det vere fransk. I sekulre Frankrike er dette uhyrt, vere fransk er det vakraste og strste av alt. Det var difor stor motstand mot prve skjne utviklinga mellom ungdom med nordafrikanske rter i dei jamt meir forarma og forsmde forstadene. Kepel og medarbeidarane hans kom s i 2011 med ein gedigen rapport om forstadslivet (Banlieue de la Rpublique. Socit, politique et religion Clichy-sous-Bois et Montfermeil). No var det klinkande klrt at av mange grunnar, mellom anna dei konservative, ved familiegjenforeining tilflytta mdrene som ikkje likte korleis mennene deira hadde fjerna seg fr religionen, og ville halde snene sine unna denne verdsens ukjurskap og f dei tilbake i falden,  s veik den franske identiteten for innflyttarar fr Nord-Afrika heilt i bakgrunnen. Ungdommar bles av det fedrene deira hadde vore stolte av, nemleg vere ?beurs?, den frankifiserte versjonen av algeriarar, marokkanarar og tunisiarar. No var det p mote vere muslim, istaden ? noko som str over alle nasjonalitetar, alle kulturelle skilje og alle politiske motsetnader (til dmes dei lange historiske konfliktlinene mellom Algerie og Marokko).

 

Dette var kimen til den indre utmeldinga av Frankrike som mange har kommentert siste ra (ogs Hege Storhaug, omtrent den einaste observasjonen eg er samd med henne om), og eitt av grunnlaga for radikaliseringa eller ?jihadiseringa? av dei som var unge utetter 2000-talet. Men der er fleire grunnlag for at det just er Frankrike som er i den situasjonen som no har oppsttt, og alts ikkje mange andre land. S vidt det er mogleg forst fransk etterretningsteneste, s var nok ogs taka i Brussel i mars opphavleg tenkte mot Paris, men s kom politiet p sporet av bakmennene, og dermed laga dei forhasta aksjonar i Brussel.

 

S ? kvifor ikkje Tyskland? Kvifor ikkje Italia? Der er tre gode negative grunnar til det: a)  Tyskland og Italia hadde aldri tilsvarande koloniar i Nord- og Sentral-Afrika som Frankrike, b) arbeidsinnvandringa i 1970-talet kom fr heilt andre omrde enn dei Frankrike tok sine ifr, c) i alle hve i Tyskland har ein stort sett unngtt den veldige ungdomsarbeidslysa Frankrike har, og bde i Italia og Tyskland har ein klart unng utvikle svre ghettoar. Jau, der finst nok ogs der parallellsamfunn, men dei har ikkje i same grad ftt vere i fred til utvikle sine eigne normer, mytologiar og religis nyortodoksi.

 

Martyriet

Storbritannia, derimot, har i milj nedstamma fr Pakistan og India srleg, sett utvikle seg deobandi-ideologi, som er av dei mest beinharde shariaorienterte retningane og fiendsleg innstilte til vestleg rett, menneskerettar osb. Sosiologisk kan ein nok ogs knytte dette fenomenet til dei store britiske forstadene og ogs til sosial nedstiging fr mellomklasse. Men deobandiane er ei hard ntt for seg, og ikkje s tilpassingsviljuge til den nye sunni-shia-blandinga av jihadisme som ayatollah Khomeini klarde forme, med litt miks av platonisme, marxisme og ymse anna oppi dei mellomalderske teologiske vurderingane, som han skal ha vore ekspert i. rekruttere sjlvmordskandidatar etter den relativt nye, Khomeini-inspirerte lra (utvikla i krigen mellom Irak og Iran, 1980-1988) der det er hgste re ofre livet i forsvar av religionen og dei truande. S det kom ei stor omvelting av lra om sjlvmord, som mange rett nok har peika p eigenleg er forbode sidan ein rettferdig ikkje skal ta livet av andre rettferdige, og tek han livet av seg sjlv, s tek han jo livet av ein rettferdig eller s er han fortapt. Khomeini sende bylgje p bylgje av born innover minefelta for pirke etter eller g seg p miner, s ein sti vart rydda open for dei stridande troppene der tusentals born vart ofra for dei rettferdiges skuld. Fleire av dei som sprengde seg i lufta i Bataclan den 13. november 2015, var i femtenrsalderen, s ein fr mest tru at dei hadde vorte tuta yrene fulle av ein versjon av den khomeiniske lre om martyriets store verdi, anten dei hadde hyrt det av imamar, koranskulerarar eller andre agitatorar, som den sortens entreprenrar Peter Nesser skriv om (i Islamist Terrorism in Europe. A History, Oxford 2015). Alts slike som har  kjempa for al-Qaida, IS eller vore delaktige i tilsvarande samanhengar, og investerer desse erfaringane i rekruttering til terrorceller og opplring til handling.  Men faren for ei slik utvikling har mange slags fagfolk lenge vore merksame p, etter Iran-Irak-krigen ? og etter 11. september 2001. Religionsvitaren Pierre Lory tvara d sterkt (og om dette hadde eg sjlv eit kortfatta intervju med honom i Dag og Tid, faktisk) om at koranskulane ville kunne framelske dommedagsstemning og martyriegld ut fr undervisninga i haddith som la vekt p draumen om Mahdi, den islamske Messias. I alle hve: Det iranske barnemartyriet, som skulle forsvare den iranske revolusjonen, endra for alltid lra om sjlvmordet. Heretter vart offeret i form av martyriet ikkje berre legitimt, men naudsynt.

 

Arabisk-muslimsk nasjonalisme i Maghreb

Sidan eg ingenlunde er terrorisme- eller ekstremisme-ekspert, men i srleg grad er oppteken av Frankrike og utviklinga der, vil eg d ikkje g lenger i slike analysar. Mine meiningar om dette er subjektive i den forstand at eg har fylgt med p fransk politikk overfor islam i  kring 40 r no, dvs. fr Frankrike sende ein der i landet eksilert Khomeini heim etter at han hadde lrt litt av kvart av dei revolusjonre franske tenkjarane ? og dei hylla honom d ogs, fleire av dei. D eg arbeidde i Frankrike i nokre r, hadde eg hve til diskutere med mange nordafrikanarar og andre, sleis fekk eg fleire marokkanske vener, og det fekk meg til forst at det var svre skilnader i verdsbilete mellom ikkje berre innbyggjarane i Maghreb-regionen (Mauritania, Vest-Sahara, Marokko, Algerie, Tunis, Libya), men ogs innafor dei einskilde nasjonane ? isr Algerie og Marokko.

 

Den forminga av ein fellesideologi for arabisk islam som Khomeini stod for, har sleis hatt enormt mykje seie for at det no i seinare tid har etablert seg ei forsting av at arabisk islam str over alt anna og er viktigare enn nasjonalt kjekl, motsetnader mellom grupper i ein nasjon eller konfliktar mellom nasjonar (s som mellom Algerie og Marokko om Vest-Sahara). Det er ei relativt ny innsikt hj mange franske forskarar, dette, og noko motviljug har ein no teke til diskutere korleis den arabiske nasjonalismen i Nord-Afrika har medfrt ei drift ikkje berre mellom islamistar i desse landa, men ogs utvandrarar derifr til Frankrike isr, mot prioritere ein antifransk nasjonalisme som s berre kan finne forlysing gjennom pstanden om at islam med sharia str over alle lands rettssystem og skikkar. Gilles Kepel er alt nemnd, ierre Vermeren, men ogs juristen og dommaren Marc Trvidic, men der var eldre diskusjonar av folk som Abdelmalek Sayad (medarbeidar til den verdskjende sosiologen Pierre Bourdieu, men dd i 1998). Kepel, Vermeren og andre er dme p forskarar som etter kvart og noko motviljug har slutta seg fram til at denne nyortodoksien til Khomeini for alltid har endra islam, bde for muslimar og utanforstande. I mangel av ein islamsk pave og ein kurie, i alle hve fr al-Bagdadi sjlvproklamerte seg som kalif, har Khomeini klart gjenreise ra til shia-ideologien, med alle sine eksjatologiske (dvs. endetids-)forventningar, og omdanna konflikten mellom shia og sunni til ein fellesideologi. nei, det gr ikkje knirkefritt, og er rsaka til mange skisma, som mange kyndigare folk enn meg har skrive mykje om. Men det har hatt eit srleg nedslagsfelt i Maghreb-regionen.

 

D er vi ved grunnen til at alle dei kjende terroristane i Frankrike fr den seinaste tida just er derifr. Mange meinte det var sterkt uhellssvangert at det viste seg at marokkanarar var med p taka i Paris 13. november. Det ville vere eit prov p at den gamle animositeten mellom algeriarar og marokkanarar var overvunnen ved at ein krig mot vestlege, eller meir spesifikt, franske verdiar var under oppsigling. S vart denne oppfatninga om at algeriarar og marokkanarar no lett kunne samarbeide, styrkt ved Brussel-attentata i mars i r. Og no sprst det om det vil vise seg at den opphavlege tunisiaren med lastebilen i Nice tilhyrer noko milj, eller ei identifiserbar celle, for d kan det vere eit lite teikn p at her har islamistane lukkast i byggje ein maghrebinsk allianse mellom terroristar.

 

Marokkanarar har ofte gjort det godt i Frankrike. Mange er framstande akademikarar og intellektuelle, om ikkje heilt p same nivet som pieds-noirs fr Algerie etter 1962, men ofte i sentrale posisjonar; matematikarar, ingenirar, forskarar, men ogs politikarar og byrkratar, reiselivsfolk, forretningsfolk, journalistar osb. Litt av grunnen er at Marokko aldri hadde den underlegne posisjonen som Algerie under Frankrike, for Marokko var eit protektorat. Ja, p eit seminar om den marokkanske grunnlova som professor Eyvind Smith skipa til ved UiO i februar 2015, der eg tala om synet p kongedmmet i Noreg og var innom ?kongen som sa nei?, fekk eg d ogs fr ein marokkansk historieprofessor servert soga om kong Muhammed V, under krigen sultan og konge av Marokko etter sjlvstendet i 1957. Under krigen hadde den kollaboratoriske Vichy-regjeringa forlangt f utlevert alle marokkanske jdar. Sultan Muhammed hadde d sett med forakt p Vichy-sendemannen, og sagt: ?Ikkje rr mine jdar. Dersom de tek eit hr av hovudet p ein av mine jdar, gr eg saman med Vestmaktene?. Og ingen jde fr Marokko forsvann.

 

Der finst mange analysar av kongemakta i Marokko, sleis noks kritiske av historikaren Pierre Vermeren (sleis i Maghreb ? la dmocratie impossible?, 2004, og i La France en terre d?islam, 2016, men srskilt i analysen av noverande kong Muhammed VI fr 1999 av: Le Maroc de Mohammed VI. La transition inacheve, 2011). Med ein eigenleg fransk tanke om at statsleiaren famner i seg det samla folkets vel, har den marokkanske grunnlova av 2011 likevel gtt eit langt skritt i retning av gje kongen absolutte fullmakter, ved at han er forsvarar av trua. Og dei fullmaktene har kongen sanneleg nytta seg av desse sytten ra, med nasjonalisere verksemder ? sleis kasino ? til fremon for seg sjlv, og ved nytte statsinntekter til personleg overtydeleg forbruk; ingen glitrar som kongen og hans kvinner ? koner og dtre ? nr dei syner seg offentleg. Dette har skapt misnye, for ein slik politikk har jo ikkje betra arbeidsmarknaden eller offentleg agering for modernisering, men har frt til auka utvandring. Islamistane har vore flinke til rre i dei vatna som har vore mogleg rre opp i, s det noko utrygge parlamentariske demokratiet som trass i alt er representativt, er ingen garanti mot at det same kan hende som i andre statar.

 

Etterbyrden av Algeriekrigen.

Likevel er Frankrikes tilhve til Marokko langt meir avslappa og avklara enn til Algerie. Det er overlag viktig skjne kva for ei rolle Algerie og algeriske innvandrarar har spela i fransk historie, s har d franske skulebker, franske politikarar, mediefolk og intellektuelle i svrt liten grad innrmt at Frankrike moralsk, politisk og faktisk tapte krigen om Algerie. Denne togna er akkurat like ltteleg som i Asterix og Obelix-vitsane om at Alesia ikkje finst og at gallerane aldri tapte noko slag i Alesia, noko mange faktisk har tolka som ei direkte tilvising til Algeriekrigen fr Uderzo og Goscinny si side. Alts: Algeriekrigen var ei rein katastrofe fram til den slutta i 1962 og varte ved vere det for Frankrike heilt til Nasjonalforsamlinga vedtok at det faktisk handla om ein krig og ikkje trefningar eller operasjonar, s seint som i 1999.

 

Her er ikkje staden for fortelje om krigen, derimot for vise til kva slag spesfikke tilhve som oppstod mellom dei algeriske innvandrarane. Der var innvandring alt i mellomkrigstida, d ogs fr Marokko ? men ikkje fr det franske protektoratet Syria, eller, berre forsvinnande lite derifr. Fr Algerie kom derimot jamt fleire etter Andre Verdskrigen, og i femtira kom bde reine flyktningar og arbeidsinnvandrarar. Dette var det stort behov for, sidan Frankrike jo hadde mista store delar av si mannlege befolkning i to omgangar; alts i verdskrigane. Etter kvart tapte dei mange mannfolk i kolonikrigane ogs, og i alle hve var mange av dei overlevande unge opptekne med krigsteneste langt heimanfr ? hugs det var franskmenne som starta krigane i Indokina som amerikanarane laut ta over.

 

Ved fredsslutninga i 1962, etter mykje om og men og drakoniske straffetiltak fr den franske sida (der seinare president Mitterand t.d. nekta nde for ddsdmde i fleng), ja, med s mange dde at rettelege tal knapt finst og med tortur og krigsbrotsverk stikk i strid med dei konvensjonar Frankrike hadde vore med p laga, mtte jo Frankrike ikkje berre ta imot pieds-noirs (mellom desse seinare kjendisar som Jacques Derrida og Louis Althusser), men ogs mange engstelege jdar ? og alle som hadde slst p Frankrikes side, dei skalla harkiane. Men Charles de Gaulle forsikra ogs at alle som var fdde p fransk jord, alts den tida Algerie var koloni, skulle f kome og bli franskmenn. D sekstitalet viste seg bli ei etablering av ein algerisk-arabisk religist grunngjeven nasjonalisme som fornekta rettane til andre religise grupper og ogs etniske grupper som berberane, kom det mange reine flyktningar (les pieds-rouges). Mange av desse var jo folk som hadde kjempa mot franskmennene og sine franskvenlege landsmenn; desse vart stua saman med sine gamle fiendar, til dels, i dei d noks nye drabantbyane og svre modernistiske bumaskinane.

 

Innvandring og nye algeriske flyktningar

S kom syttira med dei veldige behova for ny arbeidskraft, og Frankrike sa hjarteleg velkomen til end fleire algeriske innvandrarar, etter kvart til dels born av dei som kjempa i Algeriekrigen. Mange av desse hadde jo vokse opp under det nasjonalistisk-muslimske regimet, og ftt drilla inn religise rituale. Eg var i Frankrike under den svre Renault-streiken 1982-83, og det var noks omkalfatrande for mine frestellingar at mellom dei krava arbeidarane der stilte, var f bnerom og avbrekk i arbeidet ved samlebanda (!) for f bnetider undervegs i arbeidsdagen. Bnerom fekk dei, bnetider var vanskelegare for alle grupper utan at det vart kostesamt for Renault ? men heile det franske samfunnet trekte pusten og var grunnleggjande rysta over at religionen spela nokosomhelst rolle i det sivile livet. Kommentatorar minte om osmanane og det vi p det norske Vestlandet har hyrt om som den fle ?tryntyrken?, og den frste store debatten sidan femtitalet om sekulariseringslovgjevinga kom s ? og skulle kome igjen i ujamne bolkar fram til 2010.  Sjlv eg som kom fr ein kristen bakgrunn, om enn ikkje bedehusmilj, var grunnleggjande overraska over at alt moderne filosofar og mange andre slags tenkjarar pstod om korleis religis livsoppleving var eit tilbakelagt stadium, rett og slett ikkje stemte. Om denne erfaringa, og om korleis sosialisme og moderat religion tapte for nykonservatisme i alle monoteistiske religionar, skreiv Gilles Kepel i boka La revanche de Dieu s tidleg som i 1991. Framleis lo mange av hans intellektuelle landsmenn av honom?.

 

Men s kom borgarkrigen i Algerie fr midten av 1990-talet, og ein ny straum av flyktningar derifr kom i bylgjer. No var det verkeleg allslags folk, fr rigide ortodokse sunniar til nokre av dei siste som hadde prvd leve som sekulre i dei meir anonyme bysamfunna. Kring r 2000 var alts dei fleire hundre tusen algeriarane i Frankrike noko av det mest blanda kulturelt, politisk, religist og etnisk ein kan tenkje seg: Katolske misjonrar og munkar med familiebakgrunn i Algerie, dei siste jdar, mange berberar, allslags arabarar ? bde pro- og anti-nasjonalistar. Skulder ved skulder mtte dei leve, eldre menneske som hadde mtt kvarandre p slagmarka eller i torturkammer eller i andre konfliktsituasjonar; nokre stolte av sine gjerningar, andre skamfulle. Og s borna deira, med blanda kjensler. Utetter ttitalet frde desse motsetningane ikkje til store konfliktar, men til utviklinga av ei form for alternativ identitet: I staden for understreke motsetningane mellom fransk og algerisk, sekulrt og religist, voks det fram ein ideologi for ?beurs? ? maghrebin-identiteten p fransk jord.

 

Med den nye bylgja innvandrarar under og etter borgarkrigen p nittitalet, sprakk denne s lovande identitetsforminga, s ofte besungen og hylla bde av maghrebinar og franske, ettertrykkeleg. Det synte seg ikkje straks. Men p dette tidspunktet var dei sosiale vilkra i forstadene ? sleis i ?distrikt 93? nord om Paris, som Gilles Kepel og andre har skrive s mykje om ? under radikal forverring. Forfallet, som hadde vart ved sidan syttitalet, var ptakeleg overalt. D var rett nok berre f kompleks p veg mot det kondemnable, men i ttira hadde jo alle trudd at Mitterand-regjeringa skulle f stell p desse svre tilflyttingsleirane som forstadene utgjorde. Folk hadde jo kome sidan femtitalet fr landsbygda ? avfolkinga av fransk Baskerland var jo tidleg ptakeleg, og fr omrde som Massif Central, men det var ogs ei viss tilbakevending fr dei oversjiske fylka der det ikkje fanst arbeid, s kom portugisarar og grekarar og austeuropearar og andre, og frst og sist afrikanarar, isr fr nordlege og sentrale Afrika ? alle dei gamle koloniane. I tillegg til vietnamesarane, som kom bde fr og etter at amerikanarane gav opp Vietnamkrigen dei hadde ervd fr franskmennene.

 

Forstand og uforstand

Ein person som forstod noko av utfordringane var kulturminister, sidan utdanningsminister (og no president for Institut du Monde Arabe i Paris!), Jack Lang. Han fekk sett i gang mengdevis av aktivitetar, alt fr lesefremjande tiltak og ungdomsklubbar til sjlvfinansieringstiltak for kultur, kveldsutdanning og alt mogleg anna ein kunne komme p. Dette verka jo eigenleg berre som plaster p sret, men har hatt litt etterbyrde ved at phaldne entusiastar har insistert p halde oppe danseklubbar, musikk-klubbar og den slags her og der. Men etter Mitterand-regimet opphyrde alle slike lyvingar og offentlege initiativ i det heile. D sokk verkeleg dei nedsarva bustadsomrda i forstadene ned i glymsla. Gradvis forsvann dei med fransk landleg bakgrunn og fann seg andre bustader, s forsvann portugisarar og andre europearar, og det vart ghettoar ut av det, ghettoar med indre logikkar og vanskeleg pverkeleg sosialt liv. Dei arbeidslause, utdanningslause og vonlause vart i fleirtal mange slike stader.

 

Velnok skal ein ikkje overdrive kriminaliteten og det uhuglege, isr amerikanarar, men ogs skandinavar, driv og masar om franske ?no-go-zones? som politiet liksom ikkje kan g inn i. Dette er i all hovudsak vrvl, eg har d personleg klart meg fint og hatt det hyggjeleg med folk i soner som er slik omtalte. Men fr 1996 av var det alts ein del strok kringom i mange forstader til dei store byane, som vart klassifiserte som Zones Urbaines Sensibles ? ZUS. Poenget har aldri vore at dette var sensitive soner kome til for utanforstande. Derimot at det er soner som krev srskilde tiltak, sleis renovering, arbeidsmarknadstiltak som hjelp for kome i arbeid, tiltak for motverke frfallet i skulen, og ei lang rad andre tilhve. Problemet er berre at det blaffet av optimisme som kom d ein i 1996 lovde avsetje svre midlar til alle moglege naudsynte tiltak, gjekk over til allmenne vonbrot d tiltaka let vente p seg. Og det var d visse grunnar til det; den franske statsgjelda er i dag p to hundre milliardar euro ? nesten like stort som eit rs fransk brutto nasjonalprodukt (BNP).

 

Vi har i r sett noko av fylgjene av det, med alle demonstrasjonane ? og d sjeldan fr muslimar ? i hve endringane i arbeidslovgjevinga denne vren. Motsetningane er overveldande store. Kva som er rett og gale i desse sakene, er ei sak for seg, men eitt eller anna m alts den franske regjeringa freta seg for rette opp dei svre budsjettlekkasjane i det franske arbeids- og velferdssystemet. halde p med ta opp utanlandsln eller forvente EU-sttte kan ikkje halde fram i det uendelege (Frankrike fekk i mars 22 milliardar euro fr EU i dette hvet, noko som skapte oppskrik mellom Brexitfolka i Storbritannia og vel hadde sin vesle pverknad; kvifor skal vi betale for Frankrikes tabbar, sa engelskmennene, og glymde at Frankrike hindrar s godt dei kan ulovleg innvandring til UK).

 

Sosiale spenningar

S, dei sosiale spenningane er store, uavhengig av stoda for muslimane i landet. Og det m alts seiast at ein kan bli mektig irritert over alle pstandane om muslimar i Frankrike. Faktum er at Islamsk Rd alltid har tedd seg anstendig, og mange imamar har faktisk ogs sttta den muslimske kvinnegruppa ?Ni putes ni soumises? (Korkje horer eller underkua), som sidan 2002 har pverka fransk-islamske milj fundamentalt. Og ogs har fungert som eit korrektiv til det franske samfunnet allment. Jentegruppa starta som protest mot den i Egypt oppsttte skikken, som breidde seg utetter og vart etterlikna av andre, med ?el-Taharrush el-ginsy?, ei form for ?sport? mellom unge egyptarar som har breidd seg utetter Nord-Afrika, nemleg kunne ta p, kome s nr kvinner som rd er ? og d kvinner som ikkje tr seg slik som den nyortodokse kodeksen seier, nemleg tildekking av hr, hals, handled, oklar ? men som tr seg slik at dei er fritt vilt. Dette kan jo rke bde vantru og ?frfalne?, som vi sg nyttrsnatta i Kln. I dei store byane i Frankrike var dette faktisk ein utbreidd praksis, ogs med gjengvaldtekter (og det er s godt dokumentert at eg ikkje gidd vise til kjelder her, men alle kan f dei av meg om dei vil), kring tusenrsskiftet. Men det fann alts ikkje desse jentegruppene seg i, og laga ein mars gjennom mangfaldige franske byar som varde i fleire mnader i 2003. Dei fekk omfattande sttte, og ein av initiativtakarane, Fadela Amara, vart etter kvart jamvel statssekretr for bustadspolitikk i 2007. Problemet var at det var i Sarkozy-regjeringa, og Fadela Amar sa i 2009 at ho kjende seg ?halvveges underkua?. Likevel vart ho statsombod for sosiale saker i 2011.

 

Ved dei store og mektige ungdomsprotestane i mange byar i 2005 kom eit stort og viktig skifte: Den populre legitimeringa av vald mot eigedom og personar. Etter eit tilfelle i Paris der politiet ? som jo har lisens for drepe, det br alle hugse som kjenner seg trygge ved politinrvere i Paris ? jaga ein ungdom slik at han stakk inn i ein transformator og brann i hel, end han var uskuldig i kva som helst, s oppstod voldsame aksjonar i mest alle franske byar. Srleg ovra dei seg ved brenning av bilar og anna hrverk. P eit vis var dette ?a point of no return?.

 

Med forstadsopprra in mente skulle ein d trudd at franske styresmakter hadde lrt at det kunne gjerast noko for mte denne sosiale utfordringa. Men nei. Ein heldt fram som om inkje var hendt, eigenleg, trass i at folk som forhyrsdommaren Marc Trvidic (no i 2016 forvist som skilsmissedommar i Lille fr sitt mangerige arbeid med terrorisme og brot p menneskerettane, sleis at han i 2015 fann fram til dei palestinske gjerningsmennene for bombetaka p den jdiske restauranten i jdekvartalet i Paris i august 1982, noko den franske regjeringa tydelegvis ikkje utan vidare sette pris p), stastvitaren Gilles Kepel, filosofen Michel Onfray, sosiologen Michel Wieviorka, urbanisten Philippe Vignaud og ein heil bling andre intellektuelle og akademikarar kom med framlegg om kva som burde kunne gjerast. Endeleg var i det minste ?ghetto?-stempelet ikkje mogleg unng.

 

Det var trass i forfallet, og ein populrkultur som tematiserte det i teikneseriar, filmar og visesong utetter ttitalet, fullstendig umogleg tale om ghettoisering av forstadene. Politikarar av dei fleste slag vart meir og mindre forbanna nr ordet vart brukt, og fornektinga varde ved fram til Pierre Bourdieu og 22 medarbeidarar i 1993 gav ut La misre du monde. P omslaget til originalutgva vart orda ?La France parle?, ?Frankrike talar?, gjenteke i ulike storleikar. Her avveik Bourdieu og hans folk fr statistiske granskingar og laga djupteintervju med folk om korleis dei opplevde livet, ikkje minst i forstadene. Av dei som kom til orde, var innvandrarungdom som var lei seg for at dei gamle dama i korridoren ikkje helste og var sur, den gamle dama i korridoren som var vitskrmd ved synet av desse gutane, lraren som heldt p gje opp av di all hennar rynsle ikkje bar lenger for halde klassen oppe og elevane p plass, dommaren som lg vaken og bekymra seg for framtida til dottera og liks vl for dei ungdomane ho mtte dme, arbeidaren som rekna med verte overfldig ? og s bortetter. Etter eit veritabelt stormsal av denne boka, som var sj overalt i landet p alle tog og metroar og flyplassar, kunne ingen lenger ignorere dei kulturelle og sosiale fylgjene av ghettoiseringa.

 

Sidan er det laga studier av mange slag, nok til fylle eit bibliotek. Ikkje at det hjalp. Ungdomsopprret i 2005 med brende bilar ikkje berre i Paris, men i Strasbourg, Lille, Nantes, Toulouse, Bordeaux, Marseille ? ja, alle store byar, viste dette. Og nei, det var ikkje berre muslimske ungdommar, men alliansar av ?fattige kvite? og born eller borneborn av innvandrarar som ikkje lenger sg voner om kome seg opp i ei moderne arbeiderklasse eingong. Frebels fann mange sosiologar det interessant at i bustadkvartala gjekk det diskusjonar om dei ulike gruppene skulle kjenne seg solidariske eller i konflikt med kvarandre, og mange fann i dette voner om eit folkeleg opprr mot ein kynisk politikk. Samstundes som andre sg at i den grad der fanst noka folkeleg samling, var det i avvisinga av autoritetar; politiet fann sleis at arbeidet deira etterp vart ulike mykje vanskelegare enn fr, di strre tilstadevere dei hadde, di meir vart dei avviste og forakta. Sosiologen Michel Wieviorka og andre har sidan sett denne avvisinga av autoritet og orden som eitt av grunnlaga for den sterke tilstryminga til Nasjonalfronten. Filosofen Michel Onfray har meint at forsmmingane fr alle tradisjonelle parti og ikkje minst sosialistane, nrast har drive folk i armane p Marine Le Pen.

 

Men tvaringane og framlegga fanst

I alle hve var det mange viktige ryster som melde seg, i 2008 kom to mykje omtala bker. Den eine av byutviklingsspesialisten og arkitekten Philippe Vignaud, med ein karakteristisk fransk dikotomi som tittel: La Ville ou le Chaos. Han argumenterte for heilt ny byplanpolitikk for ?les quartiers dfavoriss?, eit tjuetals av desse sensitive sonane.  Her gav han ikkje berre ei elendeforklring, men kom med ei rekkje framlegg til endring av infrastruktur, renoverings- og ombyggingstiltak og i det heile ein ny filosofi for planlegging av desse omrda. Boka og debattane som fylgde, var medverkande til at ein fekk planar som har medfrt riving av dei srs betente nordomrda i Marseille, men g andre stader, og nybygging langt p veg i samsvar med Vignaud og tilhengjarar sine prinsipp. Det kom berre i seinste laget, og det tvara same ret sosiologen Lapeyronnie mot same ret i boka Ghetto urbain. Sgregation, violence, pauvret en France aujourdh?hui. Gjennom intervju av tilsvarande slag som Bourdieu-gruppa hadde gjennomfrt femten r fr, og andre analysar, sg Lapeyronnie godt utviklinga av ein utskillingskultur, ein logikk der dei som kjende seg utmelde, aktivt pskunda si eiga utmelding, og var i ferd med gje opp trua p at dei nokon gong kunne oppleve seg som integrerte medlemmer av det franske samfunnet.

 

Det skulle mest vere undvendig ut fr det fregande peike p at fleirtalet av dei som stod i fare for innta den posisjonen av utmeld og i praksis ikkje-fransk, var yngre, arbeidsledige, drleg utdanna menneske med nordafrikansk bakgrunn. Det viste seg ikkje her nokon spesiell tendens til ville skje tilflukt i religionen, snarare ein motvilje mot tru p noko samarbeid med styresmakter. Andre har derimot studert den oppvoksande generasjonen slike stader ut fr andre parameter, sleis frfallet fr skulen, som er enormt, ogs p ungdomssteget. Desse borna og ungdommane vert ikkje utan vidare narkomane eller kriminelle, men dei vert verande utanfor, for det har aldri vore lett klare seg i Frankrike utan gode kunnskapar og isr i sprk. Men ikkje kan dei arabisk og har derfor ingen del i besteforeldre-kulturen, ikkje kan dei ordentleg fransk, i alle hve ikkje skriftleg, ofte skil dei seg ogs ut munnleg ? utan at sosiolingvistiske studier i slike milj er like populre som i Noreg, der det freligg mange interessante studier av innvandrarar si sprkutvikling. Dette medfrer at analfabetismen aukar, kort og godt, og det finst ikkje mulegheiter for n OECD-mla og det vi ut fr OECD sine parameter no kallar ?fem grunnleggjande ferdigheiter?.

 

Analfabetiske, uutdanna ungdommar er ikkje mottakelege i arbeidsmarknaden, og ungdomsarbeidslysa mange stader er sleis skyhg, i visse omrde 50% eller meir, medan den generelle arbeidslysa i Frankrike no er forsiktig p veg nedover, litt under 10%. Regjeringa har stilt til rdvelde 500 millionar euro for bruk hj verksemdene til lrlingeplassar, men det er ikkje mange verksemder som vil ta imot folk lenger og lre dei opp fr null-nivet, i sprk, matematikk, digitale dugleikar osb. S dette prosjektet str frebels i stampe, men det er mogleg at endringane som fylgjer av arbeidslova regjeringa no innfrde imot Nasjonalforsamlingas ynskje, p grunn av ein fullmaktsparagraf, kan gjere desse tilstandane enklare. Det gr berre s mergjeleg seint.

 

Grobotn for religis agitasjon

Det br sleis eigenleg ikkje overraske nokon at utviklinga siste tiret isr, har opna godt opp for alskens agitatorar. Alt i 2002  peika Xavier Ternisien p at der fanst saudiarabisk betalte wahabittiske imamar kringom mellom dei d 1600 moskane i Frankrike (La France des mosques), og at desse dreiv aktiv antifransk agitasjon, heilt i strid med fleire lover. I viss mon kunne Solenne Jouanneau avkrefte at denne typen imamar og moskear hadde s stor pverknad, i ein omfattande studie som kom i 2013 (Les imams en France). Det kan likevel bety at valdsagitatorane og dei fantatiske shariatilhengjarane som anfektar legitimiteten til franske lover og styresmakter, har gtt under jorda. Mellom dei no ca 2500 registrerte muslimske kultstadene finst der mange enkle leiligheiter, gamle ungdomsklubbar som er omdanna til bnerom og tilsvarande. Der er ogs eindel uregistrerte, noko overvakingspolitiet fann ut d de ifr 2012 har hatt i oppdrag rkje ut unskte eksistensar mellom imamane ? noko som gav 44 utvisingar berre i 2015. I alle hve, den antifranske agitasjonen som alts tek feste i kjensla av vere utmeld, og p denne mten prver snu den sosiale fortvilinga til aksjon for jihadismen, gjerne med martyriet som sikte, har s langt ofte gtt under radaren til politi, rettsvesen og sosialstyresmakter. Men ikkje s lett etter at Marc Trvidic fekk ansvaret for terrorsaker for om lag ti r sidan; han har energisk rulla opp ei rekkje nettverk og har ganske visst forhindra mang eit tak som elles ville vore sett i verk. 

 

Problemet er berre at det er s stor motvilje i lmenta s vel som i topp-politikken ta omsyn til slike tilhve som t.d. Gilles Kepel skildrar i siste boka si, Terreur dans L?Hexagone. Gense du djihad franais. Den svrt s sindige vitskapsmannen verkar mest rasande nr han skildrar utviklinga sidan 2002 og sleis forklrer kvifor han har gtt fr vere betinga optimist i trua p at jihadismen skulle brenne seg ut og overvinnast av ordinr politikk, til ha mista trua p franske politikarar. Boka er svrt ukarakteristisk og fungerer nrast som ein pamflett. Kepel syner korleis ra fram til 2005 gav mangfaldige varsel ? han skreiv sjlv i 2004 om korleis kampen no stod om dei muslimske sinn, og at dei som hadde skt hamn i Frankrike mtte f sttte og hjelp fr styresmaktene for ikkje hamne under det same ket dei hadde flykta ifr. 2005 var eit vendepunkt. Ikkje berre desse bilbrannane heile verda la merke til, men det var reine gjengavrettingar, kad-leiarar som kjempa mot kvarandre om lokal overmakt og mange tilfelle av overgrep fr sjlverklrde ekstremistar. Alltid i dei nordafrikanske milja.

 

Venstresidas synder

Kepel syner bde at dei svrt mange aksjonane mot jdar er blitt nedtona offisielt, sjlv om det m vaktar til i lange periodar ved synagogar og jdiske skular. Han peikar ogs p korleis mij som framelska slike fenomen som leiarane av aksjonane i Paris i november, vart oversedde som interessante, og p same viset som dommar Marc Trvidic kritiserer han regjering og rettsapparat for vere alt for opptekne av finne hgreorientere rasistar. Grunnen til dette? Enkelt og greitt at den politiske venstresida og deira forbundne mediefolk og intellektuelle har hatt voner om at utviklinga i islam og islamske statar skulle vere med p skaffe erstatning for den tapte arbeidarklassen. Franois Hollande fekk d ogs stor sttte, kring 85% av muslimske veljarar rysta p honom i frste valomgangen i 2012. S ? stagnasjon i arbeidet med sosiale reformer, stagnasjon i analysen av korleis ekstremismen utvikla seg sett fr regjeringshald, aksjonar i Afrika og andre stader som sterkt forverra tilhvet til mange afrikanske statar som har avgitt innvandrarar til Frankrike. Ifylgje meiningsmlingane er det no berre 12,5% av muslimar som vil halde fast p Hollande som president. Kepel meir enn hintar om at dette ogs skuldast at han heilt har svikta i arbeidet med motverke terroren. Kepel er sleis ikkje imot bombe Raqqa. Problemet er berre at ein ikkje kan rke dei indre fiendane, dei som formar terrorceller i Frankrike, ved bombe i Syria. Snarare tvert om.

 

Her forenklar eg sjlvsagt eit alt forenkla resonnement hos Kepel, men han legg fram ei rekkje case-studiar over einskildpersonar og hendingar som vi aldri har hyrt om i Noreg, men som har vore med p drive fram tilstandane slik dei er.  Og han peikar p at mange leiande intellektuelle p venstresida, s som sosiologen Emmanuel Todd, har vore med p tildekkje slike tilhve og dermed i praksis har fungert som skadelege rdgjevarar for politikarane, som slik har kunna halde fram som om ingenting har hendt. ? Den som kan tenkje seg f eit nokolunde balansert syn p kva fortrenginga av medvitet om religion har hatt seie i fransk politikk, kan elles lese Jean Birnbaum: Une silence religieuse. La gauche face au djihadisme, 2016. Her kjem elles ?postmodernisten? Jacques Derrida srs godt ut av analysen, han var jo som kjent oppteken av religion dei siste ra av livet og tok oppatt sprsml han som jde hadde streva med i tidlegare r, og han fr av Birnbaum den attesten at han var ein av dei fe mellom venstreorienterte intellektuelle som skjna kva som var i ferd med hende.

 

Sekularismen

Dette er i grunnen forunderleg ut fr eitt srskilt tilhve, som br trekkjast fram som ytterlegare ein grunn til at Frankrike framstr som eit naturleg ml for religist motiverte terroristar. Aller fyrst skal vi vere klar over at der er i Frankrike representert fem ulike retningar av jihadisme, og utan g inn p kva som skil dei, kan vi notere at berre to dyrkar verkeleg vald, medan ein er reint pasifistisk og ser jihad som indre, ndeleg reinsing ? om lag som vre pietistar gjorde det. Dei valdelege, derimot, er sterkt provosert av ikkje minst forbodet mot bruke niqab og burka, alts heildekkjande plagg som lynder identiteten, p offentleg stad, som kom i 2010. Mangslags folk i Frankrike meiner det var eit feilgrep fr president Sarkozy tvinge gjennom eit slikt forbod, utan at vi her skal g inn p korleis og kvifor, for det har alt sidan 1905 vore forbode markere religise posisjonar ved kledebon eller symbol i all offentleg teneste, og er det noko land der ein er van med sj merkelege klesplagg p offentlege stader, er det vel Frankrike. Viktigare for islamistane er nok likevel sjlve sekularismelovgjevinga, som gjer det plent og absolutt ulovleg drive religis agitasjon av nokosomhelst slag i heile utdanningssystemet, fr barnehage til universitet (og det m nemnast at heile systemet fr botn til topp er samordna under regionale ?Academie? med sentralstyring under eit rektorat). Bortsett fr sm smykke, kan ingen religise symbol eller religist motiverte klesplagg av noko slag ? og det gjeld alle religionar ? nyttast nokon stad i utdanningssystemet.

 

Bakgrunnen for den sterke innskjerpinga av denne gamle regelen, som var uklr, men vanlegvis respektert fr alle hald, var ein jenteaksjon fr nyortodokse muslimar ved tirsdagen for den iranske revolusjonen, alts i 1989. Jentene mtte opp med hijab, og vart d anten bortviste, undervisninga stogga til dei tok den av, eller nokre stader fekk dei ha plagget p. Dette utlyste diskusjonar og aksjonar som det tok femten r avklare, alts til den noks detaljerte lova om framferd i skulen/utdanningssystemet kom i 2004. D senka i grunnen freden seg ? trudde ein, inntil ungdomsopprret i 2005, der jenter som ikkje bar hijab og ankelside klesplagg vart trakasserte av brr, fedre, grannar og imamar. Merksemda om dette vart likevel stor, og det bar alts den muslimske feministen og tilslrings-kritikaren Fadela Amara fram til hennar posisjonar, til dmes.

 

Kampen om skulen er likevel ein understraums, lite diskutert kamp, for det forstyrrar det opplysningsdyrkande offisielle Frankrike monaleg mtte vedg at her er ein fare for tape striden om sekulrstaten. Mange studiar, ikkje minst under leiing av Emmanuel Brenner, kom alt fr starten av 2000-talet, sleis ei bok med ein tittel som sidan er blitt fams: Les territoires perdus de la Rpublique, 2002, ny og utvidka utgve i 2015. Boka skildra alt d effektane av frre tirets organiserte protestering og saboterande aksjonering i klasseromma, som har slite ut s mange lrarar og medverka til lrarmangel: Protestar mot historia om jdeforfylgingane under krigen, protestar mot undervisning om ateistar som Voltaire, modernistar som Baudelaire, utviklingslra, kosmologien, mat og helse, kroppsvingsprinsipp ? nr sagt kva som helst. I 2002 var brrne Kouachi, attentatmennene i Charlie Hebdo-redaksjonen og i den jdiske butikken 7.-9. januar 2015, tretten r. Kepel og Brenner og andre har fortvila i fleire r prvd vende merksemda til politikarane mot det som skjer i skulen: Dei franske verdiane er konstant under tak, kvar evige dag, og det er mest alltid ? for svrt mange hendingar er blitt lojalt rapporterte til rektorata kringom. Dette er det verkeleg tapte territoriet, ikkje geografiske omrde som forstadene, som visse utanlandske skalla observatrar noks uobservant vil ha det til. Ein kan sleis kjenne fortvilinga lyse ut or boksidene nr Kepel i si bok om terrorismens utvikling sidan 2002, fortel om at etter Charlie Hebdo-attentatet, som skulle minnast ved eit minutts stille i alle skular den 11. januar, s vart det ropt antifranske, antijdiske, propalestinske og projihadistiske slagord, forutan lenge-leve-rop over attentatmennene og dd over Charlie Hebdo, i hundrevis av skular kringom i det ganske land. Igjen, som oftast av maghrebinar. Alt dette er dokumenterbart, just fordi det franske byrkratiet er s pirkete.

 

Franske muslimar i det sekulre samfunnet

Kor mange muslimar finst der s eigenleg i Frankrike? Det veit ingen heilt eksakt, for det er ulovleg registrere kva for religion folk har. Derimot finst der d forsking p dette, etter vanlege reglar. Anslaga varierer fr kring fire millionar til oppunder seks millionar, dei fleste meiner at 6,5 millionar som Nasjonalfronten pstr, er for mange. Truleg er det korrekte talet i overkant av fem millionar. S er sprsmlet om kor mange som er praktiserande og kor mange som i praksis er sekulariserte, og ut fr talet p moskear/kultstader vil dei fleste forskarar meine at det m vere kring 2,5 millionar menneske av kvart slag. S, det er liten grunn til frestille seg ein skrekkvisjon om at dei 2,5 millionane truande muslimar skal kunne ta over og dominere dei vrige 61 millionane franskmenn med det frste, sjlv om det underet skulle hende at dei truande faktisk vart samde om kva dei trudde p og korleis dei skulle samle seg til politisk aksjon. Problemet er sjlvsagt den ?underjordiske? jihadismen, som rett og slett ikkje lt seg utrydde. Og svrt mange fagfolk fr ulike fagomrde har peika p faren for at terroren kan kome til verte retta mot dei frfalne muslimane, symbolisert gjennom mtestader der sekulariserte eller tidlegare muslimar mter alle andre menneske ? s som konsert- og dansestaden Bataclan, der terroristane sende inn femtenrige skuleborn med bombebelte.

 

Bataclan ligg sleis p ei slags grense mellom vest og aust i Paris, og austetter og nordetter i byen bur det mange fleire muslimar enn elles i sentrum. Ja, muslimane bur jo ogs i forstadene og tokkar seg til sentrum nr dei nskjer det, men i sjlve sentrum bur det gjerne meir velstande mellomklassefolk, der er leigene eller prisane p husvre skyhge, sjlvsagt. Ein kan ogs seie at Charlie Hebdo var ein slik mteplass, det mange som har kritisert Charlie Hebdo ikkje synest vite, er at redaksjonen har vore svrt samfengt med alt fr strenge ateistar til jdar og kristne og muslimar, vekslande med ra, og med oppskjande journalistikk og kritiske analysar attt karikaturane av religist og politisk misbruk. Brussel er ein mteplass der allslags folk treffest, og eit symbol p EU i seg sjlv. Elles er jo Nice i seg sjlv ein mteplass mellom nord og sr, der er stor innvandring fr just Nord-Afrika, og tilfeldigvis fleire tunisiarar enn ein elles oftast vil finne i store franske byar. Sjlvsagt er ogs 14. juli, Bastille-dagen, ein sterkt symbollada dag og feiringa dermed, som trekkjer til seg turistar fr alle kantar. Der er eit mnster, nemleg at det er just mtepunkta som no er utsedde for rkast, ikkje lenger berre einstaka jdiske ml, statlege ml (som ambassadane d striden om dei danske Muhammed-karikaturane rasa som verst) eller einskildpersonar (som Salman Rushdie).

 

Sluttmerknader.

Ovanfor har eg prvd formidle noko om kvifor Frankrikes situasjon er spesiell, og eg er smerteleg klr over at det er mest umogleg framstille klart nok kvifor, for det krev s mange rundar med forklring. I Noreg har vi ein tendens til diskutere noks merkelege sprsml, som ?er det sosiale tilhve eller religise tilhve, er det sosial naud eller islam? som str bak terroren. Det er ingen av delane og det er begge delar, i Frankrike. Og sidan Frankrike tykkjest vere portalen inn i Europa for den aktuelle og nye terrorismen, er det vl verdt ofre sprsmlet ?kvifor Frankrike?? litt omtanke.

 

Eg kan sjlvsagt ikkje konkludere, og eg er slett ingen terrorekspert eller ekstremismeekspert. Men eg er d ein relativt trent observatr og hermeneutikar. S dermed vil eg understreke at noko svar p sprsmlet ikkje kan lagast til enkle formlar. Dermed m egn emne noko eg ikkje tidlegare har vore inne p, nemleg den franske innsikta som bde galdt for strukturalismen og for mange av dei store postmodernistane, for empirisk forsking s vel som for teoretisk spekulasjon: Alle ting har sine motsetningar, og alle omgrep br sjast opp imot det dei er motsetninga til. Der finst ein umteleg sterk fransk nasjonalisme. Alle utlendingar som har vore s kjepphge at dei har prvd kritisere franske forhold overfor ein fransk ven eller kjenning, har opplevd korleis den franske nasjonalismen sit fast i ryggmargen: D str sjlv det beste venskap i fare. Berre franskmenn kan snakke om at no trengst der er ein fransk revolusjon, berre franskmenn kan kritisere franske politikarar, berre franske personar kan ha meiningar om fransk feminisme, maskulinitet, sport, politikk, byutvikling, kultur, nr sagt kva som helst fransk. Det gjeld jamvel om, eller av di, franskmenn opplever seg sjlv som dei eigenlege universalistar, som tek opp i seg det beste fr alle kantar.

 

Og det gjer dei for s vidt svrt s elegant og tenksamt, om dei aldri s mykje kan finne p late som om dei har funne alt opp sjlv. Dette gjeld ogs etnisitet. Det gjev i grunnen lita meining i tale om ?etnisk franske?. Velnok har vi uttrykket ?franais de souche? for ur-franskmannen, men det vert i dag helst nytta polemisk av den ytterste hgresida, eller ogs, som karakteristikk av ?den vesle franskmannen? p bistroen eller i den fjernaste avkrok. Det har sidan revolusjonen vore umteleg viktig st p det revolusjonre, republikanske prinsippet som Charles de Gaulle forfekta d han i 1948 skulle stake ut kursen for den nye staten: ?Franskmann er kvar den som seier han er det, og som respekterer Menneskerettane?. S har det blitt laga trongare vegar inn til fransk statsborgarskap etter kvart, med ei rekkje vilkr, men i prinsippet gjeld dette framleis: Den som nskjer bli fransk, skal f bli det, for fransk er det beste ein kan vere.

 

Men dermed er det ogs vanskeleg f franskmenn ? utanom spesialistsjiktet, s som historikaren Pierre Vermeren ? til reagere kritisk p dei aktivitetar Frankrike driv i gamle koloniland. Vi kan ikkje trekkje inn heile Afrika her, sjlv om det mange vil rekne som nykolonialisme strekkjer seg fr Madagaskar ? der Frankrike konkurrerer med Kina i utnytte naturressursane og opplagt stod bak siste statskuppet, som mellom anna gjorde ende p planane om innfre engelsk som offisielt sprk i Madagaskar ? og via Kamerun i Vest-Afrika, dei sentralafrikanske landa Mali, Tchad og Den sentralafrikanske republikken, til Maghreb-omrdet. At det var president Sarkozy som plederte for bombinga av Libya og avsetjinga av Kadhafi, hugsar ingen lenger som noko positivt, for dermed strymde tuaregane som hadde vore Kadhafi-leigesoldatar nedetter sentrale Afrika med tunge vpen og sette i gang krigar dit dei kom. Mellom anna. Og den sterke panarabiske ?overnasjonale nasjonalismen? i Maghreb-regionen, som har sine rter i algerisk 60-tal og er blitt nrt av den Khomeini-skapte nyortodoksien etter 1979, er den jamne gjdninga for nordafrikansk islamisme, for bruke eit urbdig bilete som fell naturleg for ein norsk vestlending med smbrukarbakgrunn.

 

Det er dette som sjokkerer franskmenn s sterkt, at dei mest ikkje kan frestelle seg det: For det frste at religionen ? jihadistisk islamisme i sine ulike fasettar, og dei er alts mange og ulike ? kan ta over for rasjonalistisk politikk. Det er i strid med Opplysningsarven, med sekularismearven, med postmodernismens kritikk av tradisjonar og myter, ja, med alt dei fleste franskmenn kan finne p halde heilag.

 

For det andre at det er mogleg etablere ein antifransk ideologi p fransk jord, der legitimeringa sjlvsagt m bli irrasjonell og fragmentert, der argumenta spenner fr motvilje mot fransk kolonialisme til kritikk av seder og skikkar og protest mot fransk lovgjeving og familiepolitikk og sjlve nervane i alt det vanlege sosiale livet. Utmeldinga av det franske har vore s utenkjeleg, at trass i hundrevis av serise rapportar om kva som var i ferd med skje kringom i dei mest srbare milja, at det bde fr vanlege franskmenn, fr journalistar og fr dei fleste politikarar er blitt flatt avvist som fantasiar.

 

I det lengste, d. Men det har alts gtt saman med avvisinga av det algeriske problemet i Frankrike. Det har mest ikkje vore lov tale om, skjnt framstande intellektuelle har insistert p tale om det hgt og lenge sidan 1958, vart nok ogs dei utmatta over dei rykteppa og vatteppa som vart lagde over og inn i alle diskusjonar om Algerie. Desse harkiane som alts vgde livet for, og mista mange av sine slektningar for, Frankrike, dei vart alts overleverte til seg sjlve d dei kom. Det same vart motstandarane deira, og folk som hadde gtt inn for drepe kvarandre vart forventa leve fredeleg saman i same bustadskompleksa. Under over alle under, det klarde dei, stort sett, nokre drap vart der og sm vendettar, men det gjekk over. S kom d det enkelte kalla ?reislamiseringa? p sytti-ttitalet, der har d vore muslimar i Frankrike sidan 1700-talet og i voksande tal jamt sidan 1. Verdskrigen, men dei vart jamt over sekulariserte, og det vart ogs dei tidlegare soldatane som hadde ftt rikeleg nok av utskiljande symbol. No kom dei nye algeriske mennene ? utan konene, som gjerne kom eit tir seinare, utetter ttira ? og forlangde f religise praksisar i kvardagslivet, separate kantiner, rom der dei ikkje kjende lukt av svin nr dei sjlve skulle ete sin mat, alt dette som franskmenn inntil d aldri hadde ofra ein tanke. Og s endeleg, fr nittitalet av hadde ikkje berre konene kome, men heile familiar som observerte strenge religise praksisar flykta fr borgarkrigen. Dette samstundes som Frankrike lest som om det aldri hadde vore nokon Algerikrig, til den grad at ingenting spesfikt nokon sinne vart gjort for hjelpe dei ulike gruppene, ikkje  eingong heidre dei som hadde kjempa for Frankrikes re. Under suksessive presidentar fr de Gaulle til Chirac, som absolutt alle hadde vore involverte i Algeriekrigen p ulike vis.

 

Som fleire ofte nok har peika p: Alle desse gruppene, mhende med unnatak av dei aller frste, opplevde det motsette av kva dei trudde dei var lova. Dei fleste kom aldri nokon veg i det nye landet, som propaganderte det store og det frie med vere fransk, dei mtte stengde drer, dei levde fr hand til munn, og massearbeidslysa tok fr dei re og vrdnad som dei hadde ftt banka inn var det viktigaste i livet, inntil dei mtte sj at sner og dtre vart smkriminelle og prostituerte. Og vel merke: Dette gjeld frst og fremst algeriarane, men dernest ogs relativt seintkomne marokkanarar, tunisiarar, libyarar, mauretaniarar. Klart borna og borneborna til desse gruppene, og d isr dei s mishandla eller oversedde eller i det minste vonbrotne algeriarane, alltid i strid med nokon andre algeriarar og i alle fall erkefienden marokkanarane, mtte bli det lettaste byttet, den opnaste dyrkingsjorda, for den raste islamismen.

 

Vel, slik ser no eg p den saka. Men eg reknar ikkje med det er mogleg f nokon rasjonell debatt om desse tilhva her p bjerget, s lenge det er s vanskeleg i Frankrike. Og det vil halde fram med vere vanskeleg i Frankrike, dme etter dei noko forvirrande meldingane fr ulike delar av den franske regjeringa etter massedrapa i Nice, s vel som presidentens lfte om meir krigfring i Syria. Nei, det er alts ingen grunn til seie at den franske republikken gr under. I s fall handlar det om ei ny grunnlov, ein ny konstitusjon, som opprettar den sjette republikken etter den noverande femte, verre vil det nok ikkje bli. Det er ogs liten grunn til tale om borgarkrig. Men terroraksjonane vil ikkje gje seg, dersom ikkje det politiske Frankrike no kan innsj at mange stader er dei sosiale tilstandane s degraderte, og det er for lite gjort for satse p tiltak som kan skape nye voner, at islamistisk jihadisme har sett seg fast i underprivelegerte milj, og d hjelper det ikkje at det heilt forstandige franske Islamsk Rd eller personar ved Institut du Monde Arabe eller muslimar nrt knytt til regjeringa eller kven som helst, eigenleg, tvarar ungdommen mot ekstremismen. Det m heilt nye konsept til, og det m fyrst og fremst starte med ei erkjenning av at den sekulre staten Frankrike ikkje forstr korleis dei skal takle nyortodoks religisitet, men m ta omsyn til gode rd fr dei som har prvd forst det. Dernest m Frankrike erkjenne at dei har eit stort problem, historisk skapt og sosiologisk oppretthalde, med bde dei nordafrikanske (maghreb-)statane og med visse grupper innvandrarar derifr. Det burde betinge i alle hve s tett samarbeid som rd med Tunisia og Marokko, og i det minste freistnader p etablere samarbeid med Algerie. No har ein rett nok i r oppretta eit stort statleg institutt for muslimstudier i Marseille, ein fr sj kva det avfder. Men forsking tek som kjent ofte lang tid, og ein kan ikkje finne opp kva slags remedier som helst ved hjelp av forsking. Politikarane m rett og slett bli rlegare, dei m bli modigare og gammal fransk sjlvbyrgskap br vike for rasjonelle tiltak, alts ikkje stole p at unntakstilstanden kan forlengast til alle skurkar er tekne.

 

Dixi.

 

 

 

Ingen kommentarer

Skriv en ny kommentar