hits

Sprk i spagaten


Foto: Jens Lennartsson/NTB scanpix

Tre av fire vestlandsungdomar skriv dialekt i staden for normert norsk p Facebook. Er det sosiale medium som skal sende nynorsken p sotteseng? Ikkje ndvendigvis.

Av Audhild Gregoriusdotter Rotevatn

2014 vart eit r for mediehistoriebkene. For frste gong gjekk eit sosialt medium forbi dei tradisjonelle p statistikkane. Facebook var strre enn NRK1. Norske mediehus uroar seg over at internasjonale aktrar passerer dei nasjonale, srleg med tanke p annonseinntektene. Men Facebook er ogs den einaste kanalen p lista over dei ti strste mediekanalane i Noreg som ikkje har redaktr. Sosiale medium er utan ferdigprodusert innhald. Brukarane sjlve skaper og deler alt innhaldet. Her finst ingen raud penn. Sprk og innhald er p sjlvstyr. Kva skjer med sprket der det ikkje finst retningslinjer eller kontroll?

Ein kanal for alle

Korleis og kvifor skriv ungdomar i dei fire vestlandsfylka Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane og Mre og Romsdal p sosiale medium? Det har eg underskt i mastergraden ved Nynorsk skriftkultur ved Hgskulen i Volda. 142 avgangselevar i vidaregande skule deltok i den digitale underskinga i juni 2014. Underskinga viser at sosiale medium er ein viktig mediekanal for ungdommane, og heile 43 prosent svarar at Facebook er viktig eller svrt viktig for dei. Alle deltakarane har profil p Facebook. Ni av ti brukar Facebook kvar dag, og eit fleirtal er innom Facebook meir enn fem gongar dagleg.

I underskinga har 70 prosent nynorsk som hovudml og 30 prosent bokml. Som lista viser, skriv tre av fire mest dialekt p Facebook. Mange av dei skriv ogs normert sprk og engelsk, men dei brukar heilt tydeleg dialekt mest:

Kva sprk brukar du mest p Facebook?

Mest dialekt - 74,6 %

Mest nynorsk - 20,4 %

Mest andre sprk - 2,8 %

Mest bokml - 1,4 %

Mest engelsk - 0,7 %

Korleis dei brukar dialekten, seier ikkje underskinga noko om, men deltakarane har svart p sprsml om korleis dei oppfattar sitt eige taleml. Dei som oppfattar sitt eige taleml som ein tydeleg dialekt fr heimstaden, har noko strre dialektbruk enn dei som snakkar ein blandingsdialekt. Kompetanse fr talesprket vert alts med over til skriftsprket. Likevel er tala klare: Det normerte skriftsprket str svakt p Facebook.


Audhild Gregoriusdotter Rotevatn. Foto: Fotograf MA.

Det at kvar femte ungdom skriv normert nynorsk, fortener ein kommentar. Her finn vi i hovudsak elevar fr Sogn og Fjordane og Voss. Desse elevane er i ei srstilling. Nynorskfylket Sogn og Fjordane har Noregs tyngste nynorskhegemoni. Den fysiske verda rundt sprkbrukaren spelar alts ei rolle, sjlv nr dei skrivande deltek i globale, sosiale medium. Likevel finn vi mange som skriv mest p dialekt ogs i Sogn og Fjordane. Kva er s rsakene til denne skrivepraksisen?

Snakkeskriving

Den viktigaste grunnen til at ungdom skriv p dialekt, er fordi det er slik eg snakkar og fordi det er uformelt:

Kvifor skriv du dialekt p Facebook?

Det er slik eg snakkar - 76,7 %

Det er uformelt - 45,8 %

Det er det eg kan best - 15,8 %

Det passar p Facebook - 11,7 %

Andre gjer det - 5,8 %

Det er fint - 5,0 %

Eg er ikkje s flink i rettskriving - 4,2 %

Underskinga viser at dialektane oftast blir brukte i nettprating, men ikkje berre der. Over 30 prosent opplyser at dei skriv dialekt over alt p Facebook. Underskinga viser ogs ein samanheng mellom dialektskriving, bruk og nettverk. Det kan sj ut som omfattande bruk og stort nettverk frer til meir dialektskriving. P mange mtar er dette naturleg. Nettprating er det som liknar mest p ein munnleg samtale. Med nettprating oppstr digitale sanntidsdialogar som har ei munnleg form, men der fingrane m ned p tastaturet. Element som tidlegare ikkje var del av den skriftlege kommunikasjonen, har no ftt plass: den direkte responsen, kjensleteikn og ord som markerer handling (*ler*) eller lydar (hm). Eigenskapane fr det munnlege sprket vert med over i skriftsprket i sosiale medium. Sprket her kan difor gjerne kallast snakkeskriving. Ungdomane brukar eit skriftsprk som ikkje finst.

Dialektar har vore til stades i skrift i nrast all tid. Asbjrnsen og Moe brukte dialekt i eventyra sine for gjere det heile meir autentisk. Ogs i seinare populrkultur har dialektane ftt stort spelerom. Likevel er omfanget av dialektbruken i sosiale medium s omfattande og gjennomfrt at ein kan kalle det ein ny kultur for skrift. Tidlegare omtala ein gjerne sprket p Internett som nettsprk. Det er ikkje lenger presist nok.

Kanalar for dialekt

Elevane i underskinga brukar gjerne normert skrift andre stader i nettbasert kommunikasjon, som e-post, bloggar og kommentarfelt i nettaviser:

I kva andre samanhengar skriv du dialekt?

SMS - 100 %

Snapchat - 90,8 %

Instagram - 63,9 %

Twitter - 23,5 %

E-post - 5,0 %

Andre sosiale medium - 5,0 %

Blogg - 3,4 %

Kommentarfelt - 0,8 %

Skulearbeid - 0,8 %

Sknader - 0,8 %

Resultata viser at ein i dag ikkje kan lage ein samlekategori for nettsprk. Det digitale sprket til desse elevane er meir avansert. Facebook er meir dialogbasert enn e-post og blogg (som begge ogs er nettbasert), og bileta har ein viktig funksjon. Begge delar kan brukast som forklaringsmodellar. Foto har heile tida vore viktig p Facebook, og no deler vi bilete som berre eit ftal menneske sg tidlegare, med fleire hundre andre. Intimsfren har kome til skjermen. Vi ser p kvarandre og snakkar saman, som om vi sat i ein virtuell sofa.

Underskinga viser at vi har fire store dialektkanalar: SMS, Facebook, Snapchat og Instagram. Eit fellestrekk ved dei er at alle har bilete og tekst kopla saman. Det private fotoalbumet har ikkje berre vorte digitalisert, men publisert. Noko som fr var intimt og privat, har kome ut fr heimen og inn p verdsveven. Sprket flgjer med bileta, og tekst og bilete kan forsterke kvarandre som identitetshandling: Private foto gr hand i hand med snakkeskrivinga, nr talemlet. Bde det talte og skrivne sprket seier noko om kven vi er, og kven vi vil vere.

Ein ser g at ungdomane har stor sprkkompetanse. Dei skil mellom ulike kanalar og vekslar det sprklege uttrykket sitt. Desse heildigitale ungdomane har i tillegg ein kompetanse som foreldra deira ikkje hadde p same mten: Dei kan skrive for eit publikum og fr respons p det dei skriv. Medan foreldregenerasjonen produserte tekst for lraren, kanskje nokre handskrivne brev og hemmelege lappar i skuletimane, produserer dagens russ mykje meir tekst ? og tekstar som har lesarar.

Dialektar eit gode?

Vekslinga mellom ulike kanalar, ulike grupper av mottakarar og ulikt sprk gjer at elevane har ein stor metasprkleg kompetanse, i tillegg til kommunikasjonskompetansen. Snakkeskrivinga kan dermed finne sin plass ved sida av det normerte sprket. Ungdomane ser ut til meine at snakkeskrivinga hyrer heime i somme kanalar, og ikkje i andre. Det er ikkje naturleg for dei skrive dialekt i alle samanhengar, og dei meiner openbert at dei har bruk for normert sprk i tillegg. Slik sett treng ikkje stor tekstproduksjon p dialekt vere noko trugsml for verken bokml eller nynorsk.

Ungdomane skriv alts p dialekt fordi dei vil skrive slik dei snakkar. Det er eit paradoks nr ein veit at normeringa, srleg den nynorske, i stor grad er bygd p talemlet. Difor er det sjlvsagt relevant stille sprsmlet om nynorsken er normert for langt unna talemlet, og om dette kan vere ei underliggjande rsak til at ungdom skriv p dialekt. Svaret er ikkje ndvendigvis ja, sidan ungdomane brukar normert sprk p andre domene. Sprsmlet gir likevel grunnlag for sprkvitskapleg refleksjon. Kanskje kan kompetansen i vekslinga mellom dialekt og normert skrift faktisk ogs vere positiv, sidan lring og kompetanse gjer at ein meistrar begge delar, og sidan dialekt og normert skrift gir ein tosprkleg situasjon. Dei kognitive fordelane ved fleirsprklegheit er godt kjende.

Dialektar i verbalspk er ikkje berre akseptert, men eit gode. D er det vel ikkje ndvendigvis eit teikn p forfall at det ogs finst i skrift som ligg tettare opp til tale som form? Sosiale medium ligg nrare oss som individ, fordi vi sjlve skaper innhaldet, vel publikum og graden av offentlegheit. Skriftuttrykket rykkjer nrare privat- og intimsfren enn tradisjonelle medium. Ein er ein aktiv deltakar, ikkje ein passiv mottakar. Difor er det kanskje heilt naturleg at skrivepraksisen er annleis. Ungdomar i 2014 er erfarne digitale konsumentar ? og skil mellom kanalar og ulike domene for skrift.

Det hver ikkje same Segl t alle Btar,sa Ivar Aasen. Ungdommane si fleirsprklegheit er i hg grad kontekstuell. skrive p Facebook er noko anna enn skrive eit lesarinnlegg i avisa. For i 2014 er ikkje media the message, og heller ikkje er content king. I 2014 er det konteksten som legg premissane for val av skrift.

Audhild Gregoriusdotter Rotevatn er utdanna journalist med mastergrad i nynorsk skriftkultur og redaktr i det digitale oppslagsverket allkunne.no.

Ingen kommentarer

Skriv en ny kommentar